Ülkemizde, birçok insan “Nemrut dağı” ve buradaki heykelleri, güneşin batışının güzelliğini biliyor ve tanıyor ama, bu güzellikleri bağrında barındıran Adıyaman şehrini bilen-gören ve buraya zaman ayıran olmaması, büyük eksiklik.
Bence, bu yöreye gittiğinizde, mutlaka Adıyaman şehir merkezi için de, kısacık ta olsa zaman ayırın ve şehrin güzelliklerini keşfedin.
ULAŞIM
Adıyaman-Ankara arasındaki uzaklık: 757 km. Adıyaman-Malatya arasındaki uzaklık: 185 km. Adıyaman-Elazığ arasındaki uzaklık: 283 km. Adıyaman-Şanlıurfa arasındaki uzaklık: 109 km. Adıyaman-Kahramanmaraş arasındaki uzaklık: 164 km. Adıyaman-Gaziantep arasındaki uzaklık: 150 km.
Adıyaman’da hava alanı var ve hava yolu ile şehre ulaşım mümkün.
TARİHİ
MÖ 3000-1000 yılları arasında bölge Hititler ve Mitanniler arasında el değiştirmiş ve Hitit devletinin yıkılmasıyla (MÖ 1200) karanlık bir döneme girilmiştir.
Ancak Hititlerden sonra bölgede Geç Hitit şehir devletlerinden biri olan Kummuh devleti hüküm sürmüş, ardından ise Asur etkisinin görüldüğü tahmin edilir. Sonra Persler ve ardından MÖ 334 yılında Makedonyalı Büyük İskender, ardından Selevkoslar, sonra Kral Mithradetes ve Kommagene krallığı gelir.
MÖ 69 yılında bölgeye hakim olan Kommagene krallığının başkenti Samsat’dır ve bunlar MS 72 yılına kadar bölgede egemen olmuşlardır. Bu tarihte bölge Romalıların eline geçmiş, Adıyaman, Roma İmparatorluğunun Syria Eyaletine 6’ncı Lejyon olarak bağlanmıştır.
643 yılında bölgeye İslam akınları başlar. 758-926 yılları arasında, burada Abbasi hakimiyeti görülür. 958 yılında bölgeyi Bizanslılar ele geçirir. 1114-1181 yılları arasında Selçuklular ve 1516 yılında Osmanlılar gelir.1954 yılına kadar kaza olarak Malatya iline bağlı Adıyaman, 1 Aralık 1954 tarihinde müstakil il olur.
Bunun yanında, yörede anlatılan bir efsane daha var. “bir zamanlar, burada bir putperest baba ve 7 oğlu yaşamakta imiş. Oğullar, bir gün putperest babalarına olan inancı kaybederler ve putperestlikten çıkarlar. Bunu öğrenen baba, 7 çocuğunu da öldürür.
Bu nedenle, Adıyaman yöresinin isminin “Yedi Yaman” olduğu ve cümlenin zamanla değişerek, günümüze “Adıyaman” olduğu söylenmektedir. Günümüzde, bu yedi gencin mezarı, şehrin güneyindedir.
GENEL
Adıyaman il merkezi, Orta Fırat bölgesi içindedir.
Kuzeyde bulunan Çelikhan ve Gerger ilçelerinin bir kısmı Doğu Anadolu bölgesine, Batıda bulunan Gölbaşı ve Besni ilçelerinin bir kısmı ise Akdeniz bölgesine dahildir. Şehrin rakımı 669 metredir. Arazi yapısı engebeli olarak kuzeyden güneye doğru alçalır.
Türkiye’nin en önemli akarsularından olan Fırat nehri il topraklarından geçer. Fırat ile sınır oluşturan büyük bölümü dünyanın sayılı barajlarından Atatürk Barajı suları altında kalmıştır. Nüfusun büyük bölümü tarımla uğraşır. Ayrıca, kuyulardan petrol elde edilir.
Potansiyeli hak ettiği ölçüde gün yüzüne çıkarılamayan Adıyaman için “Saklı kent” deyimi kullanılır. Çünkü, tarihin derinliklerine iz bırakan şehir, insanlığa yön vermiş peygamberlerden Hz Üzeyir, Anadolu’da kabri kesin olarak bilinen Hz Safvan Bin Muattal ve birçok veli ve ermişin türbeleri de burada bulunuyor.
Mor Petrus ve Mor Paulus kiliseleri gibi mabetlerin de burada bulunması, kentin farklı inanç ve kültürlere gösterdiği saygıyı da ortaya koyuyor.
Verimli Hilal
Eski coğrafyacılara göre: Güneyde Arap Yarımadasından, Kuzeyde Toros sıradağlarına doğru uzanan Arap çöllerinin, sona erdiği yerde: Toros sıra dağlarının eteklerinde, verimli topraklar bulunur.
Arap çöllerini kuzeyden bir ay gibi saran bu topraklara, binlerce yıldır “Verimli Ay/Hilal” adı verilir. Ortadoğu ülkelerinin merkezinde bulunan Verimli Ay topraklarında: Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarından gelen ana kara yolları birbirini keser. Tarih boyunca, verimli ay bölgesi ana ticaret yollarının kavşak noktalarında, büyük ticaret ve sanayi şehirleri doğmuş, büyümüş, yıkılmış ve yerlerine yenileri kurulmuştur.
Verimli Ay bölgesinin bir parçası sayılan Orta Fırat Bölümünün illerinden olan Adıyaman şehri, Cerimli Ay bölgesinin en üst sınırını oluşturur.
ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ
1 Mart 2006 tarihinde kurulmuştur. Üniversitenin 4 tane yerleşkesi vardır, bunlar: Merkez, Besni, Gölbaşı ve Kahta yerleşkeleridir.
Merkez yerleşkesinde; Rektörlük, Eğitim Fakültesi, Fen Edebiyat Fakültesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Mühendislik Fakültesi bulunmaktadır.
NE YENİR
Kayısı hoşafı, Kuruluk dolması, Kavurmalı mıkla, yarpuz salatası yenir. Yarpuz salatası, yörede yarpız diye bilinen kokulu bir bitkiden yapılır. Adıyaman yemek kültüründe önemli bir yer tutan bu bitki: birçok yemek çeşidinin ana maddesidir. Köfte, pilav gibi kuru yemeklerin yanında, yeşillik olarak servis edilir.
Bir diğer seçenek “Meyir çorbası”: su ile yoğurt birleşir, nohut, pilavlık bulgur, yeşilbiber, patlıcan ve tereyağı eklenerek yapılır. Adıyaman Tavası: koyun eti kuşbaşı şeklinde hazırlanır, kuyruk yağı ile harmanlanır ve patlıcan, domates, biber, sarımsak eklenerek kiremitte pişirilir.
NE SATIN ALINIR
Buralara yolunuz düşerse: yörede dokunan halı, kilim, heybe ve Nemrut heykelleri satın alabilirsiniz.
GEZİLECEK YERLER
ADIYAMAN MÜZESİ
İl merkezinde Atatürk Bulvarı üzerindeki müze 1982 yılında buradaki yeni binasında hizmet vermeye başlamıştır. Ancak ilk olarak 1978 yılında çıkarılan eserlerin depolanmasıyla faaliyete başlamıştır. Günümüzdeki bina, bahçe içinde, bodrum ve üzerinde tek katlıdır.
Müzede Nemrut dağını doğu ve batı yakasındaki heykelleri dahil, Tümülüsü ile birlikte yapılmış küçük bir de maketi bulunuyor.
Günümüzde müzede yaklaşık 25 bin eser vardır ve bunların 2 bin tanesi sergileniyor.
Arkeolojik eserler bölümünde, çeşitle medeniyetlere ait eserler sergileniyor. Gritille höyük, Hayaz höyük, Şehremuz, Levzin höyük, Ancoz, Horiskale ve Samsat höyük ile birlikte, özellikle Fırat nehri civarında yapılan kazılar neticesinde ortaya çıkan buluntuların birçoğu burada sergileniyor.
Müzede özellikle: Paleolitik döneme ait el baltaları, avlanmak için kullanılan kesici ve delici aletlerin yanı sıra, kalkolitik döneme ait pişmiş toprak kaplar, tunç çağına ait süs eşyaları, Roma ve İslam dönemlerine ait seramik kaplar sergilenen eserler arasındadır.
Etnografya salonunda ise, yörede derlenen halı, kilim ve cicim gibi el dokumaları, kadın ve erkek giysileri, gümüş takılar ve bakır eşyalar teşhir ediliyor.
Müzenin en değerli eseri: 1970 yılında Kahta ilçesine bağlı Çıralık köyü Kilise Mezrasında bulunan kült heykelinin Şanlıurfa Göbekli Tepedeki heykellere benzerliği dikkat çekmektedir.
ADIYAMAN (HISN-I MANSUR) KALESİ
İl merkezinde bulunan bu kale, yaklaşık 25 metre yükseklikte, yığma bir höyük üzerine kurulmuştur.
Adıyaman şehrinin “Hısn-ı Mansur” olarak anılmasının sebebi bu kaledir.
Efsaneye göre: Adıyaman kalesinin ortasında, mil üzerinde dönen bir köşk bulunuyor. Köşkte savaşı seyreden Arap komutanın kızı, kaleyi kuşatan Türk kumandanına aşık oluyor. Türk kumandanına haber gönderen Arap kızı, kendisini almayı kabul ettiği takdirde, kale anahtarını vereceğini söylüyor.
Bir gece gizlice Türklerin tarafına kaçan Arap kızı, Türk komutanla görüşüyor. Elbiselerini çıkardığında kuru bir yaprağın vücudunu tahriş ettiği görülüyor. Bu duruma sinirlenen Türk komutan “Baban seni kuru bir yapraktan dahi sakınır yetiştirdiği halde, kendisine ihanet ettin. Kim bilir bana ne türlü ihanetler yaparsın” diyerek kızı öldürüyor. Kale ve şehri yaptığı hücumlarla ele geçiriyor.
Komutanın Emevi komutanlarından Mansur Bin Cavene olduğu, o dönemde şehir merkezindeki kaleye “Mansur’un kalesi” anlamına gelen Hısn-ı Mansur adı verilmiştir.
Evet, kale 7’nci yüzyıl ortalarında Bizans saldırılarına karşı koymak amacıyla Emevi komutanı Mansur İbn-i Cavana tarafından yaptırılmıştır.
Şehrin kaleden isim bulduğu ve 1926 yılına kadar Hısn-ı Mansur’un Adıyaman şehrinin resmi adı olarak kayıtlara geçtiği biliniyor.
Adıyaman ismi Cumhuriyetten sonra verilmiş olup menşei hakkında bir kayıt yoktur.
Evet, Adıyaman kalesi son restorasyon çalışmalarının ardından, sahip olduğu tesisler ile özellikle Adıyamanlıların yoğun ilgisini çekiyor, siz de şehri ziyaret ettiğinizde kaleye çıkıp çay kahve içebilirsiniz.
KAB (HOCA ALİ) CAMİİ
İl merkezinde Kab mahallesinde, 9 Eylül caddesi ve 1016 sokağın kesiştiği yerdedir. Güneye doğru meyilli bir arazi üzerinde yapılmıştır. “Kab” kelimesi Arapçadır ve “uzaklık, mesafe, küp” anlamına gelir. Bölgede: iki sokağı birbirine bağlayan, üzerin tonoz örtülü geçitler için “Kab, Kabaltı, Tetirbe, Kantarma, Sabat veya Abbara” gibi kelimeler kullanılır.
Kab, güneydoğu Anadolu’da aynı zamanda tonoz olarak bilinen örtü sistemine de verilen bir isimdir. Bunlar genellikle tonoz örtülü olduğu için, kabaltı dendiğinde tonoz altındaki geçit belirtilir. Caminin asıl ismi “Hoca Ali” iken, sonradan “Kab camisi” olarak değiştirilmiştir. Caminin “Kab” ismini almasının sebebi: cami ile hamam arasında bulunan “kabaltı” nedeniyledir.
Peki cami ne zaman yapılmıştır? Yayınlarda ve cami üzerindeki tabelada yapım yılı olarak 1768 yazılı olsa da, cami minaresi girişindeki 1673 tarihi belirten kitabede yazılı tarih, caminin daha önce inşa edildiği, ancak 17’nci yüzyılda yenilendiğini gösterir. Bu kitabe, üzeri sıva ile kapatıldığı için son onarım öncesinde bilinmez, taş üzerine hafif kabartılarak işlenmiş bu kitabe, kartuş içerisindedir.
Günümüzde tam olarak temizlenemediği için bazı kısımları okunamaz. Minaredeki kitabeden başka camide 3 kitabe daha vardır. Yazlık mekanın mihrabında bulunan kitabede 1833 yılı belirtilir. Sülüs hatlı bu kitabe 2 satırdır. Üst satır, tahribat nedeniyle okunamaz. Caminin beden duvarında bulunan kitabede ise 1923 yazılıdır. Tarihlerin birbirinden farklı olmasının sebebi, caminin geçirdiği onarım ve yenileme faaliyetleri tarihleridir.
Ancak, caminin ilk hali ve banisi hakkında hiçbir bilgi yoktur. 1673 yılında yenilemeyi yaptıranın ismi de, kitabede okunamamıştır. Ancak 1699 tarihli belgede, caminin ismi Hoca Ali olarak geçtiğinden dolayı, caminin kurucusu veya onarımı yapan kişinin Hoca Ali olduğu düşünülüyor. Caminin yazlık mekanı, kitabesine göre 1833 yılında Muhammed Ağa oğlu Yusuf Ağa tarafından yaptırılmıştır.
Son olarak, günümüzde görülen kubbeli cami, 1923 yılında inşa edilmiştir. Bu tarihten önce, muhtemelen caminin harap olmasının sebebi: 1893 yılında Malatya merkezli ve 9 şiddetindeki depremdir. 1934 yılında caminin minaresine yıldırım düşmüş, yıkılmış ve sonrasında onarılmıştır.
Mimari özellikleri
Bir bütün halinde, yan yana sıralı bir şekilde yapılar: cami, yazlık mekan ve kabaltı yapıları şeklindedir. Hayli meyilli bir arazi üzerine kurulmuş caminin planı tek kubbelidir. Bu plan tipi Osmanlı mimarisinde sık uygulanmıştır. Kubbe mekanın tamamını örtmektedir.
Ancak günümüzdeki caminin en dikkat çeken yeri, ahşaptan yapılmış olan kubbesidir. Ahşap kubbe geleneği, Türklerde Orta Asya’ya kadar uzanır. Anadolu’daki camilerin kubbelerinde genellikle hafif olması nedeniyle, tuğla tercih edilmez.
Nadir de olsa Anadolu’da birkaç cami kubbesi latalar üzerine oturtulmuştur. Ahşap kubbenin üstü, bağdadi sıvalıdır. Caminin minberi ceviz ağacındandır.
Caminin avlusu yoktur.
Caminin batısında 18 x 9.70 metre ölçülerinde, yazlık mekan bulunur. Yazlık mekanın kuzeydoğu köşesinde mezar taşı görülür. Yazlık mekanın altında, camiye gelir getirmesi için yapılan sıralı üç dükkan bulunur. Dükkanlar sokağa bakar. Batıda bulunan kabaltı: ana caddeyi arkadaki sokağa bağlar. Kısmen işlevini sürdüren yapı, günümüzde umumi tuvalet olarak kullanılmaktadır.
Minare: yazlık mekanın kuzeybatı kenarındadır. Minare, caminin 1673 yılında yenilendiği dönemden kalmadır. Girişin üzerinde kitabe vardır. Silindirik sade gövde iki parçadır. İki parça olmasının sebebi, 1934 yılında minareye düşen yıldırımdan sonra külah kısmının eklenmiş olması nedeniyle iki parçadır.
Caminin minaresinde görülen lacivert çini, Güneydoğu Anadolu minarelerinde görülen bir uygulamadır. Minarelerin şerefe altlarında yer alan tabak biçimindeki çinilere, yörede “baçini” denir. Çiniler, yüzeye oyuk açılıp çini ile mıhlanarak tutturulur.
Kab camisinin minaresinde lacivert baçiniler kullanılmış, Adıyaman çarşı camisinin minaresinde yeşil renkli baçiniler kullanılmıştır.
PAŞA HAMAMI
Kap camisinin bitişiğindedir. Cami ile birlikte yapıldığı tahmin edilmektedir. Ancak hamamın yapı olarak daha eski özellikleri görülür. Hamamın soğukluk kısmı trompalar oturan bir kubbe ile örtülüdür. Soğukluğun batısında yer alan soyunmalık kısmının üzeri çapraz ve beşik tonozla örtülüdür.
Buradan sıcaklığa geçilir. Sıcaklığın orta kısmı, kubbeli ve dört eyvanlı olup ayrıca halvet hücreleri yer almaktadır. Külhan kısmı güneydedir. Düzgün kesme taştan yapılmış kemerli giriş kapısının iki yanında aslan figürü ve ortada rozetler vardır.
ULU CAMİ
Adıyaman çarşısı içinde bulunan bu cami, ilin en büyük camisidir. Bazı belgelerde caminin ismi “Alaüddevle Camisi” veya “Hısn-ı Mansur Camisi” olarak geçer.
Kim tarafından ve ne zaman yapıldığı net olarak bilinmiyor. Ancak, 1506-1615 yılları arasında, Dulkadirli Beyi Durak Bey tarafından yaptırıldığı tahmin ediliyor. Bazı kaynaklar ise, caminin Dulkadirli Hükümdarı Alaüddevle Bozkurt Bey tarafından (1479-1515) yaptırıldığını ifade ederler.
Camide 1832-1902 yılları arasında yazılmış 8 kitabe bulunur. Yani, bu tarihlerden öncesine ait kitabe yoktur ve caminin ilk olarak kim tarafından yaptırıldığına dair bilgi yoktur. Bu durumda, eski Osmanlı arşiv belgelerine bakmak uygundur. Bu eski Osmanlı belgelerinde ise, camiden söz edilirken “Alaüddevle ve onun zevcesi Şems Hatun” isimleri geçer.
Bu belgeler esas alınırsa caminin “Alaüddevle Bozkurd Bey” tarafından inşa ettirildiği söylenebilir. Zaten hükümdarlar dışında, o dönemlerde veliahtlar tarafından mimari eser yaptırmak pek sık rastlanan bir uygulama değildir. Sonuç olarak, caminin Alaüddevle’nin ölümüne kadar yani 1515 yılına kadar bitirilmiş olduğu düşünülmektedir.
Cami girişi üzerindeki 1 Nolu kitabeye göre: 1832 yılında onarım görmüştür. 2 ve 3 Nolu kitabeye göre ise, 1860 yılında harap olan minaresi Hacı Molla tarafından 1862 yılında yeniden yapılmıştır. 1890-1891 yıllarında şiddetli bir deprem olur ve bu depremde cami ve minaresi tamamen yıkılır.
Caminin tamiri için, halktan yeteri kadar para toplanamamıştır. 4 Nolu kitabeye göre, bu tamiratı Kolağası Mustafa Ağa üstlenmiş ve 1895 yılında caminin onarımı yapılmıştır.
Evet, orijinal caminin, 1832 yılındaki mi yoksa 1895 yılındaki onarım sonucunda mı tamamen ortadan kaldırıldığı bilinmiyor. Yaygın görüş, 1832 yılındaki onarımda eski cami tamamen yıkılmış, yerine yeni cami yapılmıştır.
8 Nolu kitabeye göre, 1900-1902 yılları arasında Hacı Mustafa Ağa tarafından, caminin son cemaat yerinin inşa edildiği anlaşılır.
1986 yılındaki iki deprem sonucunda, caminin minaresinin külahı tahrip olur. 1987 yılında Vakıflar Müdürlüğü tarafından minarenin bozulan kısmı aslına uygun olarak onarılır. Caminin eskiyen taşları yenileriyle değiştirilir. Üst örtüsü kurşunla değiştirilir.
Caminin minaresi, harimin kuzeydoğu köşesindedir. Kare kaideli, sekizgen ve silindirik gövdeli, tek şerefeli ve konik külahlıdır. Yüksekliği 30.60 metredir. Kaidenin doğu cephesinde, lentolu bir girişi vardır. Nişin içinde iki kitabe vardır. Kitabelerin arasında, rölyef sekiz kollu yıldız dikkat çeker.
Evet, günümüzde görülen cami: Türk-İslam sanatında, Karahanlılardan beri görülen merkezi kubbeli plan tipindedir. Tuğladan yapılmış olan camide, merkezi kubbenin yanındaki alanlar, Adıyaman Kab Camiinde olduğu gibi tonozlarla örtülmüştür.
ÇARŞI CAMİİ
İl merkezinde Oturakçı Pazarı içindedir.
Cami, Hacı Abdulgani tarafından 1550 yılında yaptırılmıştır. Cami 1640 yılında Hacı Mehmet B. Seyfeddin Rızaullah tarafından onarılmıştır. Eskiden düz ahşap örtülü iken, mevcut yapı dört payenin taşıdığı ahşap merkezli kubbe ile onun çevresinde düz ahşap tavanla kapatılmıştır.
Dikdörtgen planlı caminin payandalarla desteklenen duvarları kesme taştan yapılmıştır. Caminin en büyük özelliği minaresinin olmamasıdır.
ESKİSARAY CAMİİ
İl merkezinde bulunan cami, şehrin önemli kalıntılarından biridir.
1638 yılında İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. Saray ismi verilen camiye, daha sonra bulunduğu mahallenin ismi verilmiştir.
Mevcut yapıda sadece doğu cephenin bir kısmı ve güney cephe ilk yapıya ait olup diğer bölümler yapılan onarımlarla değiştirilmiştir. Orijinal camiden kalan mihrap, oldukça gösterişli olup mukarnaslarla sonlanmaktadır.
Cami birçok defa onarım görmüş olup son onarımda camii kuzeye doğru genişletilmiştir.
Evet bu cami, şehrin en dikkat çekici ibadet yerlerindendir. Özellikle mihrabı görülmeye değerdir. Cami 1977 yılında tescil edilerek koruma altına alınmıştır.
Ayrıca caminin avlusunda, yaklaşık 200 yıllık olduğu bilinen bir çınar ağacı var, ağaç 2017 yılında “anıt ağaç” olarak tescillenerek koruma altına alındı.
ST PETROS VE ST PAUL (MOR PETRUS MOR PAULUS) KİLİSESİ
İl merkezinde Mara mahallesindedir.
Kilisenin MS 4 veya 5’nci yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Giriş kapısı üzerinde ve içeride bulunan Süryanice kitabelere göre, 1888 ve 1905 yıllarında onarım görmüştür. Kilise: doğu-batı yönünde uzanır, üç nefli bazilika tipindedir. Apsis içinde bulunan ahşap sunak, 1890 yılında, Urfalı Süryani ustalar tarafından yapılmıştır.
Batıda bulunan narteksin üst katı, içeriye açılır. Bina, 2010 yılında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından aslına uygun olarak restore edilmiştir ve günümüzde Süryani cemaati tarafından aktif olarak kullanılmaktadır.
OTURAKÇI PAZARI
İl merkezinde Adıyaman kalesine yakın bir yerdedir. Burası özellikle şehri ziyaret edenler tarafından yoğun olarak tercih edilir. Çünkü, burada el işi nemrut heykelleri, halı, kilim, heybe, cicim, çanta gibi birçok yöresel eşyalar satılır. Renkli tezgahlarla bezenmiş sokaklarda yürürken, mistik havanın büyüsü sayesinde, zamanda yolculuk yapmış gibi hissedeceksiniz.
Çevre kahvesi
Oturakçı pazarı içindedir. Düzgün kesme taşla yapılan yapının üst örtüsü, yivli tonoz biçimindedir. Duvarda kemerli nişler bulunur. Günümüzde çayevi olarak kullanılmaktadır. Oturakçı pazarında gezerken görebilirsiniz.
Tuz hanı
Oturakça pazarı içindedir. Han 19’ncu yüzyılda yapılmıştır. Ortada büyük bir avlu çevresine dizilmiş mekanlardan oluşmaktadır. Düzgün kesme taş ve sivri kemerlerden oluşan revakların arkasında atların barındığı ahırlar ve misafirlerin konakladığı odalar ve depolar bulunmaktadır.
Bazı kısımlar ise 2 katlıdır. Tuzhanı’na batı yönünde bulunan bir kabaltıdan girilir. Tuzhanı etrafında tonozlu dükkanlar bulunur. Batıda yer alan dükkanların üzerinde ise Adıyaman’ın en eski oteli bulunur. Otel 2 katlıdır, kısmen yıkık olan hanın restorasyon projeleri hazırlanmıştır.
GAZHANE ÇEŞMESİ
Musalla mahallesinde köy garajı içindedir.
Çeşme düzgün kesme taş malzeme ve moloz taş kullanılarak yapılmıştır. Kuzey-güney doğrultusunda yapılmış olan çeşme, dikdörtgen plana sahiptir. Çeşmenin girişi, doğu yönde olup yuvarlak kemerli iki eyvan şeklindeki bölümden sağlanmaktadır.
Üst örtüsü içten beşik tonoz ve çapraz tonoz karışımlıdır. Yapı üzerinde iki tane kitabe bulunur. Kitabelerden birinde, 1168 yılında Ahmet Ağa tarafından yapıldığı yazılıdır. Çeşmeye, güney yönde yer alan bir taş merdivenle çıkılır. Çeşme yakın zamanda restore edilmiştir.
ADIYAMAN İLİ YAKIN ÇEVRESİNDE GEZİLECEK YERLER
İNDERE (ZEY) KÖYÜ CAMİİ
İl merkezine bağlı İndere (Zey) köyündedir.
Şeyh Abdurrahman Erzincani adına yaptırılan cami, düzgün kesme taş kullanılarak yapılmıştır. Bu camide, en ilginç olan husus, caminin güney cephesinin altında bir su kaynağı bulunmasıdır. Burada büyük kemerli bir dehlizle suyun kaynağına kadar ulaşılır. Suyun iki kenarında, sekiler mevcut olup yaz günlerinde halk burada oturarak serinler.
Yatay dikdörtgen şekilli aminin iç mekanında 4 tanesi serbest, 2 tanesi duvara bitişik, silindir şekille, altışar sütunun taşıdığı beşer sivri kemerli, iki dizi ile üç paralel nefli bir düzenleme oluşturulmuştur.
Eskiden düz toprak damla örtülü olan cami, günümüzde dıştan kiremitli meyilli çatı, içten düz ahşap tavanla kapatılmıştır. Caminin minaresi, yapıdan yaklaşık 7 metre uzaklıkta, avlunun kuzeybatı köşesindedir. Minare silindirik gövdeli olup tek şerefelidir. Minare 1948 yılında ilave edilmiş ve ayrıca cami tamir görmüştür.
MAHMUD-I ENSARİ TÜRBESİ
Türbe İl merkezinin 5 km doğusunda Elifli (İpek) köyünün yanında bulunan yüksek ve sivri Ali dağının yüksek bir tepesindedir.
Mahmud Ensari, Medineli ve sahabeden olduğu söylenir. Hz Ömer tarafından, iaşe amiri olarak İslamiyeti yaymak amacıyla Anadolu’ya gelmiş ve burada Piryün ve Simsat kralları ile yaptığı savaşta şehit düştüğü rivayet edilir. Mezarının bulunduğu yerde başka şehitler bulunduğu da söyleniyor.
Mahmud Ensari, Abuzer Gaffiri ile birlikte bu şehitlere komutanlık etmiştir. Kitabesi 1126 yılını gösterir. Sultan 4’ncü Murat’ın emri ile Bağdat seferi dönüşünde, Sahabeden Mahmud-İ Ensari adına yaptırılmıştır.
1966 yılında restore edilmiştir. Miroğlu, Karacaviran ve Karaca Ali köylerinin arazileri bu türbenin vakfı imiş. Türbenin bulunduğu yer, şehir merkezinden bakıldığında uzaktan görülüyor.
PİRİN ÖREN YERİ-PERRE ANTİK KENTİ
İl merkezine 5 km uzaklıkta, Örenli (Pirin) mahallesindedir. Yani il merkezine oldukça yakındır, zaten il merkezinden buraya dolmuşlar gidiyor.
Perre şehri, Kommagene ülkesinin 5 büyük şehrinden biridir. Eski kaynaklarda “Me’arath Gazze Pörön” ve Mezopotamya’da ise “Pirin” ve “Perin” olarak tanınır. Başkent Samosata (Samsat) ile Melitene (Malatya) arasında yer alan bir uğrak yeridir ve bu yüzden jeopolitik anlamda önemli bir konumdadır.
Perre şehrinin Nekropol alanı, 2001-2009 yılları arasında ortaya çıkarılmış olup Pirin mağaraları olarak isimlendiriliyor.
Şehir Hierapolis yani Kutsal Şehir olarak tanınır ve MS 325 yılında, Niceaia (İznik)’da toplanan İncil Konsiline Piskopos İoannes Perdos yönetimindeki Persidas eyaletinin bir şehri olarak katılınır.
Nikea ve Kalkedon konsillerine de katılmıştır. MS 451 yılında, Kalkedon konsillerinde Piskopos Anestesyos, yolsuzluk yaptığı gerekçesiyle yerine Sabastianos getirilmiştir.
MS 433 yılında Samosata’lı Andreas’ın Alexander’e yazdığı mektupda: Perre’de bulunan bazı önemli piskoposlardan bahsedilmesi, kentin dinsel açıdan da önemli bir yer yani Hierapolis olduğunu gösterir.
Şehrin terk edilmesi:
Bizans döneminde kent önemini kaybetmiş ve eski parlak dönemini bir daha yakalayamamıştır.
İslam akınları ve Bizans ile Sasani arasındaki savaşlar nedeniyle Perre zamanla önemini kaybetmeye başladı.
İnsanlar daha güvenli olan kalelere veya yüksek yerlere çekildikçe, bu görkemli şehir sessizliğe büründü.
Günümüzde “Pirin” olarak bilinen bu antik kentten geriye; Helenistik dönem ile birlikte erken Roma dönemine ait bazı kalıntılar kalmıştır.
Antik kentte, sur duvarları, bir çeşme ve 200’e yakın kaya mezarının bulunduğu nekropol görülür. Bu mezarların ortak özelliği, kayalara oyularak yapılmış olmalarıdır. Ölümden sonra hayata olan inançlarından dolayı, ölülerini eşyaları ile birlikte gömen Perreliler, mezarları sosyal statülerine göre dizayn etmişlerdir. Yapılan kazılarda ortaya çıkarılan kaya mezarlar, aile mezarlığını çağrıştırmaktadır.
Ölülerin mezarlıklarda gömülme şekline bakıldığında, herhangi bir yön tayini olmadığı görülür. Mezarların doğu-batı ve kuzey-güney yönlü olarak yapıldığı görülür. Kayalara oyulan mezarların bir kısmının üst örtüleri dışındaki diğer bölümleri oldukça sağlam durumdadır.
Şehirde: Helenistik dönem ile birlikte erken Roma dönemine ait birçok tarihi eser bulunur. Ancak Bizans döneminden sonra, şehir önemini yitirir ve bir daha eski parlak günlerine ulaşamaz.
Ancak yaklaşık 1500 dönüm arazi üzerine kurulmuş mezar alanında mevcut mezarların sadece çok az bir kısmı yeryüzüne çıkarılmış, büyük kısmı ise hala toprak altındadır. Şehrin günümüzde yüzde 90 bölümü toprak altındadır. Bugün nekropolde 208 adet kaya mezar açıktadır.
Son dönemde yapılan kazılarda ortaya çıkarılan 150 metre karelik mozaik te üzerine yapılan koruma eviyle birlikte muhafaza ediliyor ve ziyaretçilere sergileniyor. Ayrıca yine kazılarda bir kıza ait bronz, cam bilezik, kandil ve mezar buluntuları ortaya çıkarılmıştır. Kazılar nekropol yani ölülerin gömüldüğü alanda yürütülmektedir. Çünkü halk, bugünkü köyün bulunduğu alanda yaşamaya devam ediyor.
2013 yılında yapılan düzenlemelerle ziyaretçilerin burayı rahatça gezebilmesi için çeşitli düzenlemeler yapılmış, bilet gişesi, kafeterya ve terası, tuvaletler, bekçi ve güvenlik ile sinevizyon odaları yapılmıştır.
Roma çeşmesi
Perre’nin en büyük şöhreti, bugün hala akan Roma Çeşmesinden geliyor.
Bölgeden geçen devasa ordular ve ticaret kervanları, Perre’nin suyunu içmeden ve burada dinlenmeden yola devam etmezlerdi. Bu su sayesinde şehir, bir vaha gibi görülmüş ve kısa sürede zenginleşmiştir.
Evet çeşme devasa blok taşların (kesme taş) üst üste yığılmasıyla, harç kullanılmadan oluşturulmuş, kemerli bir yapıya sahiptir. Taşları, Cendere Köprüsünde kullanılan taşlarla aynıdır. Suyun çıktığı alanın üzerine inşa edilen büyük kemer, hem yapıyı korur hem de anıtsal bir görünüm kazandırır.
Suyun çıktığı noktada küçük bir toplama havuzu bulunur. Buradan taşan su, antik dönemde kentin diğer bölgelerine (hamamlara, evlere ve tarım arazilerine) kanallarla iletilirdi. Su kentin arkasındaki kalker kayalıkların doğal filtreleme sisteminden geçerek gelir, bu yüzden antik kaynaklarda suyun saflığı ve serinliği sıkça övülürdü.
Son yapılan 2025 kazılarında, çeşmenin aslında 3 farklı kanaldan beslendiği ortaya çıkmış ve restorasyonla antik görünümüne kavuşturulmuştur. Bu kanallar temizlenerek suyun debisi yani akış hızı arttırılmıştır. Çeşmenin hemen önünde, kentin ana caddesine bağlanan orijinal Roma taş döşemesi gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu, çeşmenin kentin en işlek meydanında olduğunu kanıtlıyor. Çeşme çevresindeki bazı taş bloklarda: suyun kullanım hakları veya hayırsever bağışçılarla ilgili olduğu düşünülen, silik Roma yazıtları bulunmaktadır.
Kaya mezarları ve Nekropol
Antik şehrin en dikkat çekici kısmıdır. Burayı özel kılan, devasa bir kalker kayalığın adeta bir dantel gibi işlenerek binlerce mezara ev sahipliği yapmasıdır. Kayaların içine oyulmuş yüzlerce mezar odası, lahitler ve kabartmalar vardır. Bu mezarların iç yapısı, dönemin ölü gömme geleneklerini yansıtır.
Perre antik kentinde, Kasım 2020 tarihinde yapılan kazılarda, kemikleri çürümemiş bir iskelet bulunan mezar ortaya çıkarılmıştır. Basına da yansıyan görüntülere göre, iskelet yaklaşık 15 metre derinlikte normal bir mezarda bulunmuştur. Kemiklerin 15 bin yıllık olduğu ve bozulmadan günümüze kadar ulaşmasının arkeoloji açısından son derece önemli olduğu bildirilmiştir. Çünkü, aynı döneme ait, lahitlerin içindeki kemikler toz olmuştur. Kemiklerin bozulmadan günümüze ulaşmasının başlıca sebebinin, mezarın normal mezar olması, oldukça derine gömülmesi ve toprağın yapısından kaynaklandığı düşünülmektedir.
Burada tek tip mezar yoktur. Sosyal statüye ve döneme göre farklılık gösteren 3 ana yapı görülür.
Kaya mezarları-Oda mezarlar:
Kayaların içine oyulmuş küçük odalardır. Genellikle bir giriş kapısı (dromos) ve içeride ölülerin yatırıldığı üç adet sekiden (akkosolium) oluşur. Bazı aile mezarlarında yan yana birden fazla oda bulunur.
Lahit mezarlar:
Doğrudan kayanın üzerine oyulmuş veya blok taşlardan yapılmış, tek kişilik teknelerdir. Bunların kapakları genellikle üçgen çatılı veya tonozludur.
Basit Mezarlar:
Daha alt tabakadan insanların gömüldüğü, zemine oyulmuş, dikdörtgen çukurlardır.
Süslemeler:
Bazı mezarların girişlerinde aileyi simgeleyen figürler, bitkisel motifler veya koruyucu olduğu düşünülen hayvan figürleri (aslan) gibi vardır.
Mezarın başına dikilen, üzerinde ölen kişinin kimliğini veya mesleğini belirten yazı ve figürlerin olduğu dikili taşlar vardır.
Nekropolün giriş kısmına yakın bölgelerde bulunan taban mozaikleri, buranın sadece bir mezarlık değil, aynı zamanda dini törenlerin yapıldığı kutsal bir alan olduğunu kanıtlar.
Mezarların girişleri veya iç kısımlarında görülen figürler:
Aslan figürleri:
Gücü ve koruyuculuğu temsil eder. Mezarın girişine yapılan bir aslan, ölüyü kötü ruhlardan koruması ve mezarın dokunulmazlığını vurgulaması içindir.
Çelenk ve girlandlar:
Genellikle mezar kapılarının üstünde görülür. Bu, ölünün yaşamı boyunca kazandığı zaferleri veya erdemli bir hayat sürdüğünü simgeler.
Boğa başı-Bucranium
Kurban ritüellerini temsil eder. Tanrılara sunulan bir adak simgesidir ve mezarın kutsandığını gösterir.
Üzüm salkımları ve asma dalları:
Özellikle bölgedeki mozaiklerde sıkça görülür. Bu şarap tanrısı Dionysos ile ilişkilidir ve ebedi yaşam ya da cennet bahçesi umudu simgeler.
Gözyaşı Şişeleri:
Kazılarda mezarların içinde küçük cam veya pişmiş toprak şişeler bulunmuştur. İnanışa göre, cenaze töreninde yas tutanlar gözyaşlarını bu şişelere doldurur ve ölünün yanına bırakırdı. Ne kadar çok gözyaşı şişesi varsa, ölen kişinin o kadar çok sevildiği anlaşılırdı.
Charon un Parası-Ağız Parası:
Ölen kişinin ağzına veya gözlerinin üzerine bazen bir gümüş ya da bronz sikke konulurdu. Bu para, mitolojide sandalcı Charon’a, ruhu yeraltı dünyasındaki Styx Nehrinden karşıya geçirmesi için verilen geçiş ücretidir.
Libasyon-Sıva Adağı:
Bazı mezarların üzerinde küçük delikler veya kanallar görülür. Aileler belirli günlerde mezarı ziyaret eder, bu deliklerden aşağıya şarap, bal veya su dökerek ölünün ruhunu beslediklerine inanılırdı.
Ölü Yemeği:
Mezar odalarının önündeki düzlüklerde aileler toplanır ve yemek yerlerdi. Bu ölüye olan bağı koparmamak ve toplumsal dayanışmayı sürdürmek için yapılan bir ritüeldi.
ZİYARET İÇİN Nekropol alanında düzenleme:
2025-2026 kazılarında, mezarların arasındaki antik sokaklar ve merdivenli geçitler temizlenmiştir.
Bazı mezarların içinde Roma dönemine ait bronz paralar ve gözyaşı şişeleri bulunmuştur. Bunlar, o dönemdeki yas ritüelleri hakkında bilgi vermesi açısından önemlidir.
Burada: ana kaya oyularak oda şeklinde yapılan mekanlar bulunur. Ayrıca yine kayalar oyularak yapılan ve ölülerin içine konulduğu lahitler vardır. Bu lahit mezarlar, aile bireylerinin sayısına göre yapılmıştır.
Cennet Mozaiği:
2009 yılı kazılarında bulunmuştur. Nekropolün hemen girişindedir.
MS 5 yüzyıla tarihlenir.
Bu dönemde Perre, artık Pagan inanışlardan Hıristiyanlığa geçiş yapmış önemli bir piskoposluk merkeziydi.
Mozaiğin bu geçiş döneminin izleri taşıması onu eşsiz kılar.
Bu mozaik sadece bir süsleme değil, o dönem insanının ideal dünyasını anlatan bir tablodur.
Yaklaşık 155 m karelik devasa bir alanı kaplar. Ancak 30 metre karelik bölümü tahrip olmuş ve günümüze 125 metre karelik bölümü ulaşmıştır.
Adıyaman da tek parça halinde ortaya çıkmış en büyük mozaikli alandır.
Bu büyüklük, mozaiğin bulunduğu yapının muhtemelen çok önemli bir dini merkez veya bir bazilika olduğunu gösterir.
Küçük renkli taşların (tessera) yan yana getirilmesiyle oluşturulmuştur.
Renk paleti oldukça zengindir, doğal taş renkleri (kiremit kırmızısı, siyah, beyaz, krem ve yeşil tonları) kullanılmıştır.
Peki neden Cennet Mozaiği deniliyor.
Arkeologlar, mozaiğin üzerindeki sahneleri huzur dolu, savaşsız ve bereketli bir dünyayı (yani idealize edilmiş cennet tasvirini) yansıtmasından dolayı bu ismi vermişlerdir.
Hayvanların bir arada, barış içinde ve meyvelerle dolu bir bahçede tasvir edilmesi, antik dönemde ölümden sonra gidilecek yerin böyle güzel bir bahçe olduğu inancını pekiştirir.
Üzerindeki figürler ve sembolizm
Orta sahnede: asma dalları içinde otlayan yaban keçisi ve tavuk bulunmaktadır.
Sahnenin sağında ve solunda ise ördek ve boynunda kırmızı kurdele olan güvercin betimi yer alıyor.
Dağ keçileri ve geyikler:
Doğanın saflığını ve özgürlüğünü temsil eder. Özellikle asma dalları arasından fırlayan keçi figürü çok canlıdır.
Kuş figürleri:
Cennetin habercileri olarak tasvir edilirler. Keklik ve sülün gibi bölgeye özgü kuşların yanı sıra egzotik kuş figürlerine de rastlanır.
Asma dalları ve Üzüm salkımları:
Mozaiğin ana çerçevesini oluşturur. Hayat ağacı veya bolluk/bereket sembolüdür. Hıristiyanlık öncesinde Dionysos kültüyle, Hıristiyanlık döneminde ise “İsa nın asma dalı olması” inancıyla ilişkilendirilir.
Geometrik Motifler:
Kenar kuşaklarında kullanılan “Meandros” (Menderes) ve geçme motifleri, sonsuzluğu ve evrenin düzenini simgeler.
Mozaiği ziyaret:
Mozaik bulunduğu yerden sökülmemiş, üzerine modern bir koruma çatısı yapılarak, iklim şartlarından koruyama alınmıştır. 2025 yılında üstten izlenebilecek özel cam yürüyüş yolları ve platform yapılmıştır. Mozaik üzerindeki toz ve tortular temizlendiği için, figürlerin ayrıntıları ve renklerin parlaklığı en net halindedir.
SONSUZLUK MERDİVENİ:
Nekropol alanının kuzeyinde, sarp bir kayalığın üzerine oyulmuştur.
Kentin sadece fiziksel bir yerleşim değil, aynı zamanda gökyüzü ile yeryüzünü bağlayan kutsal bir alan olduğunun en somut kanıtıdır. Kayaya oyulmuş, oldukça dik ve dar basamaklardan oluşur. Yaklaşık 450-500 basamaklı bir hattı takip eder.
Merdivenler o kadar hassas bir açıyla oyulmuştur ki, binlerce yıl geçmesine ve erozyona rağmen hala formu seçilebilmektedir.
Bu merdivenin günlük kullanım için değil, dini ritüeller için yapıldığına inanılır.
Çünkü: antik inanışlarda yüksek yerler tanrılara en yakın noktalardır. Bu merdivenlerin, dini bayramlarda rahiplerin ve halkın adak sunmak üzere en zirvedeki kutsal alana çıkmak için kullanıldığı düşünülüyor.
Tepe Noktası:
Merdivenlerin bittiği tepe noktasında, kayaya oyulmuş adak çukurları ve sunaklar vardır. Buradan tüm Perre şehri ve Mezopotamya ovası ayaklar altına serilir. Bu manzara ritüelin görkemini arttırmak için seçilmiştir.
Net bir yazıt olmasa da, Kommagene geleneğine göre bu tür yüksek yerler genellikle Zeus-Oromasdes veya kentin koruyucusu tanrısına adanırdı.
Kayaya oyulmuş dairesel çukurlar görülür. Antik dönemde bunlara sıvı adaklar (şarap, bal, süt) dökülür ya da kurban edilen hayvanların kanı akıtılarak tanrıların rızası alınırdı.
Bu alanın konumu, güneşin doğuşunu ve batışını en iyi görecek şekilde ayarlanmıştır.
Kommagene kültüründe Güneş kutsal olduğu için, zirvedeki törenlerin güneşin ilk ışıklarıyla başladığı tahmin ediliyor.
Peki niye Sonsuzluk Merdiveni ismi verilmiştir.
Merdivenlerden aşağıya bakıldığında gökyüzüne doğru hiç bitmeyecek gibi görünmesidir.
Ayrıca, ölümden sonra ruhun bu basamakları tırmanarak tanrılara ulaştığına dair mitolojik anlatılarla da bağdaştırılır. Sonsuzluk merdivenine tırmanan kişi: her adımda aşağıdaki şehirden (maddi dünyadan) uzaklaşıp, yukarıdaki sessizliğe ve manzaraya (ruhani dünyaya) ulaştığını belirtir. Zirveye vardığında rüzgar sesi ve sonsuz ova manzarası, insanda gerçekten de zamanın durduğu hissini uyandırır.
2025 kazılarında bu bölgede kutsal alan düzenlemeleri ve teras izleri daha belirgin hale gelmiştir.
Evet, merdiven hattı boyunca, ritüel sırasında mola vermek veya dua etmek için yapılmış küçük düzlükler gün yüzüne çıkarılmıştır.
Merdivenlerin yan duvarlarında, gece yapılan törenlerde yolu aydınlatmak için kullanılan kandillerin konulacağı küçük nişler-oyuklar tespit edilmiştir. Bu, gece törenlerinin varlığını kanıtlar. Bazı basamaklarda kök boya ile yapılmış çok hafif renk izlerine rastlanmıştır. Bu da merdivenlerin antik çağda boyanmış veya süslenmiş olabileceğini gösterir.
Ziyaret:
Basamaklar yer yer aşınmış olduğundan çıkış biraz yorucu olabilir. Ancak zirveye ulaştığında karşılaştığın manzara, yorgunluğunu giderecektir.
ROMA HAMAMI
Roma çeşmesinin meşhur suyu, antik dönemde kentin sosyal yaşamının merkezi olan Roma Hamamını beslemek için de kullanılıyordu. Perre deki bu sistem, Roma mühendisliğinin ne kadar ileri olduğunu kanıtlayan bir su yolu hikayesidir.
Roma çeşmesinden gelen suyun bir kısmı, kentin aşağısında yer alan hamam kompleksine aktarılırdı. Perre hamamında Roma nın meşhur alttan ısıtma sistemini görebilirsiniz. Yerden yükseltilmiş tuğla sütunlar üzerinden geçen sıcak hava, hem zemini hem de duvarları ısıtırdı.
Perre bir konaklama noktası olduğu için, uzun yoldan gelen kervan yolcuları önce bu hamamda yıkanır, tozdan arınır ve sonra şehre kabul edilirdi. Yani hamam bir nevi antik dönemin hijyen kontrol noktasıydı.
ANTİK YOLLAR
Cardo Maximus;
Kentin kuzey-güney aksındaki ana caddedir. 2025 kazılarında bu yolun büyük kısmı temizlenmiştir. Yolun kenarlarında dükkan kalıntıları ve yağmur sularını tahliye eden kanalizasyon kanalları (künkler) hala seçilebilir.
Tekerlek İzleri:
Bazı taşların üzerinde, binlerce yıl önce buradan geçen Roma at arabalarının (biga) bıraktığı aşınma izleri görülebilir. Bu izler, kentin ne kadar yoğun bir trafiğe sahip olduğunun sessiz tanıklarıdır.
PALANLI/KEÇİLER MAĞARASI
İl merkezinin 10 km kuzeyinde Adıyaman-Çelikhan kara yolunun 10’ncu kilometresinde, yolun sol tarafından bulunan mağara, MÖ 4000’li yıllardan kalmadır.
Buraya “Keçiler Mağarası” da denilmektedir. Mağara yol üstünde bulunan Perre antik kentine, 3 km uzaklıktadır. Mağaradaki resimler ilk olarak 1968 yılında yöreye Pirun kaya sığınaklarındaki resimleri görmek için giden Anati tarafından tespit edilmiştir. Daha sonra, mağaradaki resimler 1970 yılında araştırılmıştır. Anati, Keçiler mağarasında kazıma tekniğiyle yapılmış en az 45 figür bulunduğunu belirtmektedir.
Bu resimler, mağaranın iç kısmında, doğu duvarında bulunur. Tüm resimleri inceleyen Anati, bu resimlerin dört yapım safhasında çizildiklerini iddia eder. Birinci ve en eski safhada, resimler derin oyuklar çizilerek çizilmiştir. Bunlar çok güzel betimlenmiş, bazıları 60-80 cm yüksekliğinde olan keçi resimleridir. Ayrıca iki şematik insan figürü vardır.
Anati bu evreyi üst Paleolitik çağ’a tarihler. Yine Anati, birinci safhada çizilen resimlerin, İtalya Romanelli, Levanzo ve Addaura mağaralarındaki resimlerle, Ürdün Negev çölü ve Kilwa kaya resimleriyle benzerlik gösterdiğini ileri sürer. İkinci ve üçüncü safhalarda yapılan resimlerin Kumbucağı kaya sığınağı resimlerine benzer ve Neolitik çağ’a konumlandırır.
Dördüncü safhada, çok ince çizgilerle yapılmış ve daha alttaki resimlerin üzerine çizilerek oluşturulmuş resimler bulunur.
Mağaranın önünde veya içinde herhangi bir alet veya artığı bulunmamıştır.
Palanlı mağarası, insanların henüz avcılık ve toplayıcılık yaparak yaşamlarını sürdürdükleri dönem olan Paleolitik dönem (MÖ 4000) insanları tarafından kullanılmıştır. O dönemlerde yazı olmadığından insanlar mağaraların duvarlarına şekiller yaparak haberleşiyorlardı.
Özellikle avlanmalarda, bir keçi yakaladım, üç keçi yakaladım gibi mesajları, kendilerinden sonra gelecek olan insanlara vermek amacıyla duvarlara çiziyorlardı. Burada özellikle üç tane yaban keçisi figürü bulunduğu görülüyor.
Mağaranın isli duvarları üzerine, kazıma tekniğiyle yalın kontur çizgilerle yapılmış dağ keçisi figürleri, insanlık tarihinin günümüze ulaşmış az sayıdaki somut örneklerindendir. Bu nedenle mağara her iki girişine de demir korkuluk takılarak koruma altına alınmıştır. Yani gidip gezmeniz, görmeniz mümkün değildir.
TAŞGEDİK-HAYDARAN KAYA ANITI
İl merkezinin 17 km kuzeyinde, Taşgedik köyündedir.
Burada, dağlık bir alan içinde, Kommagene krallığı dönemine ait antik yürüyüş yolu ve kutsal alan bulunuyor. Coğrafi olarak kayaların arasında uzanan yol kısmen düzeltilerek bir yürüme güzergahı yapılmıştır. Kesilmemiş ağaçlar ve basitçe çevresi çevrilen alanların, Kommagene döneminden başlayarak günümüze kadar kullanıldığını göstermektedir.
Köy yerleşiminin yaklaşık 1 km güneyinde yer alan dağlık bir alan içinde, bir kaya üzerinde yer alır. Kaya kabartması Kommagene Krallığı dönemine ait olup dikdörtgen bir çerçeve içinde yapılmıştır. Karşılıklı olarak ayakta duran iki figür şeklinde tasvir edilmiştir. Güneş Tanrısı Helios ve Kommagene Kralı Mithridates Kallinikos tokalaşır vaziyettedir.
MALPINAR KAYA ANITI
İl merkezine bağlı 35 km uzaklıkta bulunan Durak köyü Malpınar mezrasının kuzeybatısındadır. Göksu ırmağının kıyısındadır.
Göksu çayı kıyısında Malpınar su kaynağını 150 metre kadar kuzeyinde kaya üzerinde; çukurlaştırılmış bir yüzeye, Luvi hiyeroglifi ile yazılmış, 9 satırdan oluşan rölyefli bir yazıt yani kitabedir. Geç Hitit (Kummuh) dönemine tarihlenir. Yazıt hiyeroglif kitabe olup, Geç Hitit dönemine aittir. Doğal kaya üzerine kazınarak yazılmıştır.
Dokuz satırdan oluşur. Yazıtın sağ kenarında bulunan ve nispeten aşınmış durumda, ayakta duran insan figürü: uzun saçı ve sakallı Asur etkisi göstermektedir. Sol tarafta, açılmış biri büyük, diğeri daha ufak olan iki oyuk, yazıtın bazı satırlarına zarar vermiştir.
Yazıtın yazarı, Sarita ve Sukita şehirlerinin “Nehir-Efendisi” Alayaza’dır. Ayrıca Alayaza, Hattuşili’yi kendi efendisi ve kral olarak takdim eder. Yazıtın sağında ayakta durur biçimde, uzun giysili bir figür yer alır. Ancak bu bölgeye yapılan bir baraj nedeniyle, 2010 yılında su altında kalan yazıt, 1.8 metre uzunluğunda ve 85 cm yüksekliğindedir.
ADIYAMAN YENİ KALE
İl merkezine 60 km uzaklıkta Kocahisar köyü yakınlarındadır, ulaşım kolaydır. Cendere köprüsünden Arsameia kalıntılarına giderken yolun sol yanında kalır. Buraya Eski Kahta Kalesi de deniliyor.
Öncelikle şunu belirtmekte yarar var buraya neden “Yeni” kale kelimesi kullanılır. Çünkü, 13’ncü yüzyılda yapılan bu kaleyi, MÖ 3’ncü yüzyıla kadar geçmişi uzanan Arsameia kalıntıları olan Eski kaleden ayırmak istenilmiştir.
Kommagene krallığı zamanında inşa edilmiştir. Tek bir kaya parçası üzerine kurulmuş olma özelliği ile dünyada adından söz ettiriyor. Yükseklik yaklaşık 350 metredir. 3 katlı olduğu tahmin edilen kalenin 100-150 yıl önce yandığı ve tahrip edildiği bilinmektedir.
Bir zamanlar, kalenin bulunduğu sarp tepede, Kommagene krallığının yöneticilerinin sarayı vardı. Ancak bu saraydan herhangi bir iz bulunamadı, sarayın varlığı sadece Arsameia kazılarında bulunan bir yazıtta geçmektedir. Saray olmasa da, Arsameia akropolünden açık açık görülen bu kasvetli kale inşa edildi. Kalenin üzerinde doğu burcunda, sarayın girişinde çok sayıda kitabe bulunuyor.
Kale bugünkü şeklini 13’ncü yüzyılda Memlükler zamanında aldı. Kalenin inşaatı üç Memlük Sultanı hükümdarlığı sırasında yenilendi ve bu duruma ait kalede yazıtlar vardır.
Kalenin giriş kapısında Memluk Sultanı Kalaun’un mescitte yazıtı bulunuyor. Aynı zamanda Melik Eşref Selahattin Halil ile sarayın giriş kısmında Melik Nasır’ın isimleri yer alıyor.
Kalenin içinde birçok kalıntı vardır.
Cami, çarşı, zindan, güvercinlik ve su yolları ile kalenin mimari bazı parçaları günümüze gelmiştir.
Kalenin tepesinde, kuşlar için 32 niş içeren “Güvercin kalesi” adlı bir oda vardır. Buraya yerleşen Memlükler, 1281 yılında Homs Muharebesi öncesinde düşmanın hareketlerini takip ederken bu iletişim aracını kullandılar.
Bu savaşta Sultan Sayf ad Din liderliğindeki Memlükler, Moğolları yendiler. Ancak bu savaş sırasında Ermeni Kilikya krallığı ve diğer Hıristiyan birlikleri Moğolları destekledi.
Kaleye su, günümüzde Kahta çayı olarak bilinen yakındaki bir dereden getiriliyor ve kuşatma durumunda bir sarnıçta saklanıyordu.
Kaleden Nymphois’e inen su yolu, bir tünelle Arsemia antik kentine kadar ulaşır. 80 metreyi bulan bu yolla halen suya ulaşmak mümkündür.
Adıyaman il tarihine ışık tutan Yeni kale, günümüze kadar sağlan bir şekilde gelmiştir. En son 2016 yılında restorasyon çalışmaları yapıldı, yıkılan duvarlar ve tavanlar temizlendi, daha önce içi toprakla dolu olan ve görülmeyen 3 yeni oda ortaya çıkarıldı ve bu odaların içleri temizlendi.
