Etiket: Mardin gezi planı

 

Mardin yakın zaman önce Büyükşehir Belediyesi olarak yeni bir yapılanmaya girdi ve şehir merkezinde Artuklu Belediyesi kuruldu.

Şehri incelediğimizde, tarihi ve turistik yerlerin birçoğunun Artuklu Belediyesi bölgesinde bulunduğu görülür.

Bu yüzden: Mardin il merkezini tanıtırken, Artuklu Belediyesini de bu genel Mardin il tanıtımı içinde belirteceğim, ama Artuklu Belediyesi olarak duyarsanız, Mardin il merkezindeki bir yerleşim yeri olduğunu unutmayınız.  

ULAŞIM

Mardin; Gaziantep ve Şanlı Urfa’yı kendisine bağlayan: E-90 karayolu üzerinde.

Bu yol; aynı zamanda, Avrupa ile Ortadoğu ülkeleri arasındaki TIR taşımacılığının en yoğun olduğu yer.

Karayolundan şehre ulaşım da; belli başlı merkezlere uzaklıklar: Mardin merkezde, Artuklu Beldesi merkeze 6 km uzaklıktadır. Mardin-Diyarbakır: 87 km., Mardin-Ankara: 995 km., Mardin-İstanbul: 1448 km., Mardin-Adana: 533 km., Mardin-Gaziantep: 324 km. Mardin-Şanlı Urfa arası: 201 km., Mardin-Batman arası: 131 km., Mardin-Şırnak arası: 206 km. dir. 

TARİHİ

MÖ 3000’lerde bölgede yaşamış olan Hurriler’den bu yana, yerleşme merkezi olduğu bilinen ve tarihsel belgelerden MÖ 1300’lerde Asur Krallığı’na da başkentlik yaptığı anlaşılan Mardin, 5000 yaşında olan tarihi bir şehirdir. 

Yine MÖ 7’nci yüzyıldan itibaren Medler’in, Kimmerler’in, İskitler’in ve Babil krallığının kültürleriyle tanışan Mardin, İsa’dan sonraki Yunan ve Roma dönemlerinde de yaşayarak, MS 640’lardan sonra İslam kökenli uygarlık değerleriyle tanışmıştır. 

MS. dönemlerde; 330 yılında; ateşe ve güneşe tapan Şad Buhari isimli bir kral, kentte egemenlik kurar.

Bu kral; hastadır ve bir süre Mardin kalesinde kalır. Hastalığı iyileşir ve kaleye bir konut yaptırır.

Kendisiyle birlikte; memleketi olan İan Pers’ten; çok sayıda asker ve insanı buraya getirtir.

Kentte önemli gelişmeler görülür. Ancak; 442 yılında çıkan veba salgınında, insanlar ölür ve kent yaşanmaz hale gelir.

540 yılında; Romalı Ursiyanos isimli bir general, kenti yeniden inşa ettirir ve halkın buraya gelmesini sağlar.

824 yılında ise; Abbasiler görülür.

Bu dönemde, İslamiyet hızla yayılmaya başlar.

1089 yılında: Türkler bölgede egemenlik kurarlar.

1105 yılında; Artuklular bölgeyi ele geçirir ve Mardin’i başkent yaparlar.

304 yıllık egemenlikleri boyunca; kentte, çok sayıda cami, medrese, hamam ve kervansaray yapılır.

Mevcut yapılar ise onarılır.
1393 yılında, Timur, ele geçirmek için kaleyi kuşatır, ancak ele geçiremez.

Sonraki dönemlerde, Artuklular tarafından, kentin onarım faaliyetlerinin devam ettiği görülür.

1409 yılında Karakoyunlular, 1480 yılında Akkoyunlular ve 1517 yılında ise Osmanlılar, Yavuz Sultan Selim zamanında bölgeyi egemenlikleri altına alırlar.

Evet, gördüğünüz gibi; Mardin, kurulduğu yer itibarı ile ipek yolu üzerinde bulunan ve sürekli olarak bölgede hakimiyet kuran uygarlıklar tarafından ele geçirilmeye çalışılan bir kent olarak kalır.

Tüm uygarlıklar, burayı ele geçirmek için uğraşırlar. Kent ve çevresinde, bu uygarlıkların izlerini görmek mümkündür. 

ARTUKLULAR

Artuklular, 1102 yılında Güney ve Doğu Anadolu’da kurulmuş bir beyliktir. İsmini Türkmen beyi olan “Seyyid Artuk Bey” den almıştır.

1086 yılında Kudüs’ü alan Artuk Bey, aynı yıl vefat etmiştir.

Artuklu Beyliği: Mardin, Hasankeyf ve Harput bölgelerinde, 1102-1409 yılları arasında hüküm sürmüştür. Mardin kolunun kurucusu Ilgazi Bey’dir. 

KENTİN İSMİNİN KAYNAĞI

Mardin ismi nereden gelir?

Çoğu kaynaklarda; Mardin’in gerçek adı: “Merdin” olarak geçer.

Zaten: halkın büyük çoğunluğu da, bugün kenti böyle isimlendirmiştir.

Şehirde birçok kalenin varlığı, şehrin bu şekilde isimlendirilmesinde önemli rol oynamıştır.

Ayrıca; Mardin; “Merdo” dan gelen Süryanice kökenli bir kelime olarak da düşünülür.

“Kale” anlamına gelmektedir.

Burası, geçmiş dönemlerde; bölgedeki birçok şehir ve yerleşim yerinde olduğu gibi, Süryanilerin yoğun olarak yaşadığı bir mekan idi.

 

GENEL

Mardin; önemli tarihsel ve kültürel mimari zenginliklere sahip bir kenttir.

Burada yerleşik kültür; çağlar boyu burada yaşamış olan uygarlıkların izlerini taşır.

Mardin’de gezerken, özellikle eski şehir bölgesinde; kendinizi bambaşka bir alemde sanır, tarihi havayı teneffüs edersiniz.

Eski şehre uzaktan baktığınızda ise; bu görüntü sizi, daha da etkiler.

Sanki, yeryüzünden çok, gökyüzüne aitmiş hissini veren, havada asılı duran bir şehir.

Geceleri, güney yönünden kale istikametine bakıldığında, dağın eteklerinde parıldayan binlerce ışığı, göğün yıldızları sanabilirsiniz.

Evet; kent; 1200 m. yükseklikteki bir dağın, güney yamacına kurulmuş. Malum; dağın zirvesinde ise Mardin Kalesi var.

Ayrıca; kente geldiğinizde dikkatinizi çekecek çok büyük bir görsel özellik olarak; bu dağın zirvesindeki, büyük yarım bir küre göreceksiniz.

Bu küre; askeri radar tesisidir. Şehrin silüetini değişik etkiliyor.

Aynı zamanda, Mardin kalesinde, bu kürenin yani radarın bulunduğu yere çıkmak yasak.

Askeri yasak bölge. Dağın yamacında kurulu ve güneye bakan kentte; gün boyu, güneş hakim.

Ancak, en sıcak havalarda bile, Mardin’in taş evleri serin.

Dar sokakları ise, gölgeli. Bu sokakları birbirine bağlayan ve “abbara” adı verilen geçitlerde ise, esinti eksik olmuyor.

Kent ile ilgili özellikleri incelemeye devam edelim.

Kent; doğu ile batı arasında bir durak. Geçmiş dönemde; baharat ve ipek taşıyan kervanlar bitmiş, günümüzde mazot taşıyan tankerler yoğun.

Geçmişte ipek yolu üzerinde bulunan burada; 5 han ve 1 kervansaray bulunuyormuş.

Kent; son yıllarda yoğun şekilde betonlaşmanın etkisi altında kalmış.

Şehir merkezinin bulunduğu tepenin, hemen biraz altındaki bölüm, yeni şehir olarak imara açılmış.

Yeni binalar yapılmış. Yalnız bu betonlaşma, tarihi taş binaları da es geçmemiş ve bazılarının üzerine, yarım yamalak beton katlar çıkılmış.

Bunların önlenmesi gerek. Mardin; görünüm olarak, bu tarihi yapılarının görünümü olarak ün kazanan bir kent.

Eğer, bu tarihi yapıların dokusu bozulursa, kentin turistik önemi kalmaz.

Bunu; gerek yetkililerin ve gerekse kentte yaşayanların mutlaka çok iyi değerlendirmesi şart diye düşünüyorum. Bu tarihi dokuyu ve görüntü bozulmamalı.

Neyse, devam edelim. Mardin denilince, buraya gittiğinizde de göreceğiniz gibi; güvercin akla geliyor.

Mardinli çuval çuval buğdayını evinin damına dizer.

Kazandığının yarısını bu şekilde güvercinlere ikram eder.

Küçücük kuşa duyulan bu sevgi gerçekten çok büyük.

Her yerde güvercin görmek, güvercinlerin takla atmasını izlemek mümkün.

İnsanlar; güvercinlerin taklalarına bakarlar, güvercinler ise ovanın sonsuzluğunda takla atarlar.

Evet, doğal çevre ile insan etkileşimi sonucu ortaya çıkan taş mimarinin benzersiz ve değişik kültürlere ait sivil ve anıtsal yapılarını barındıran Mardin, bir ortaçağ kenti ve aynı zamanda bir müze kent görünümüyle “kültürel peyzaj” alanı olarak UNESCO’nun Dünya Kültür Mirası Listesine girmek için aday olmuştur. 

 

MARDİN’DE NE SATIN ALINIR

Mardin’e geldiğinizde gerek kendiniz ve gerekse hediyelik olarak bir çok obje bulmak mümkün.

Özellikle; ülkemizde, dış pazarlara kapalı bulunulan, 1980 öncesi dönemlerde; buradaki çarşılarda, çok miktarda yabancı menşeli malı, uygun fiyata bulmak mümkündü.

Mardin’e gelince, ekonomik durumunuza göre, özellikle: “telkari” almayı düşünün.

Tel haline getirilmiş gümüş veya altını; tahta üzerine açılmış oyuklara kakarak ve gömerek yapılıyor.

Bir süsleme sanatı. Tel haline getirilen altın ve gümüş; kanaviçe gibi ilmek ilmek işleniyor.

Bu sanat biçimi;Mardin ve İlçesi Midyat’a özgü.

Bu el sanatını başka yerde görmeniz mümkün değil.

Özellikle; altın telkari, Süryani ustaların ellerinde şekilleniyor ve ziynet eşyasına dönüşüyor.

Her ne kadar; Mardin, gümüş telkari konusunda ün yapmış ise de, işin aslının “altın telkari” olduğunu unutmamak gerek.

 

MARDİN’DE NE YENİR-NE İÇİLİR

Mardin’e geldiğinizde, yöresel tatlardan tatmak mümkün. Özellikle; Mardin denilince akla ilk gelen: “bumbar”.

Bunun dışında; yumurtalı kısır, içli köfte, kaburga dolması yiyebilirsiniz.

Ayrıca; burada; badem şekeri, leblebi ve cevizli sucuk çok güzel bir tat sunacak sizlere.

Bunları almadan sakın Mardin’den dönmeyin. Hemen merkezdeki cadde üzerinde bulabilirsiniz.

Mardin’de ne içilir?

Evet; “mırra” içilir. Hazırlama aşaması son derece zahmetli. İçimi ise, o derece keyifli. Yemek sonrasında ikram ediliyor. Ağızda hoş bir tat bırakıyor. Hazmı kolaylaştırıcı etkisi var. Özel fincanlarda sunuluyor. Sunumu; bir gelenek haline gelmiş. İçimi sırasında, fincan asla yere konulmaz.

Yere konulursa, mırrayı hazırlayan kişiye hakaret anlamına gelir.

Mırra: misafir kabullerinde, sıra gecelerinde, düğün törenlerinde, eğlencelerde, taziye evlerinde, bayramlarda mutlaka ikram edilir.

Kimi zaman güzel koku versin diye, içine zencefile benzer ıtırlı bir bitki olan “kakule” de ilave ediliyormuş.
Denemek için içebilirsiniz.

GEZİ PLANI

Evet; Mardin’de nereyi gezelim, nereyi görelim. Mardin merkezinde görülmesi gereken tüm tarihi yapılar, yürüme mesafesinde.

Bu nedenle, kenti gezmek kolay.

Yalnızca; kalenin gezilmesi biraz zahmetli, Süryani Manastırının gezilmesi için ise, araç ulaşımı gerek.

Kentin hemen merkezinde, bir cadde var. Araçların tek yönlü olarak ilerlediği bu cadde üzerinde yürüyerek, kenti gezebilirsiniz.

Özellikle; yamaçtaki eski şehrin sokaklarına girin.

Kendinizi; günümüzden çok uzaklarda hissedeceksiniz. Mardin evlerini görün. Daha sonra; diğer tarihi kalıntıları; camileri, medreseleri gezin. Çarşılara uğramayı sakın unutmayın.

Son olarak; Mardin kalesine çıkabilir ve daha sonra ise Süryani Manastırına gidebilirsiniz.

İşte Mardin bu. Mardin’i anlatmak kolay ama yaşamak gerek.

Ülkemizin, bu güzel ve tarihi kentine yolunuz düşer veya giderseniz; kendinizi bir açık hava müzesinde sanabilirsiniz.

Her zaman olduğu gibi; gezilecek veya gezmenizi önereceğim yerlerin ayrıntılı açıklaması altta.

Bunlardan, kentteki zamanınıza ve tercihlerinize göre belirleyeceğiniz bölümleri gezebilirsiniz. Evet, Mardin’i gezmeye başlıyoruz.

 

MARDİN EVLERİ

Mardin; sarı kalker taşından yapılan ve üzeri geleneksel motiflerle süslü evleriyle ünlü.

Bu kalker taşının özelliği: kolay işlenebilmesi. Bölgedeki çok sayıda ocaktan çıkarılıyor.

Bu evlerde: kapı, pencere ve asma kat gibi zorunlu kullanımlar dışında, ahşap işçiliğine yer verilmemiş.

Diğer bir özellik ise; evleri çevreleyen ve yer yer 4 m. yüksekliğe varan duvarlar. Bu duvarlar; sokak ve evlerin aralarında, perde görevi görüyor.

Ayrıca; bir amacı da, kışın; ev yaşayanlarını soğuktan korumak.

Yazlık denilen iç avlu ve bahçede; eskiden ahır olarak kullanılan ve günümüzde ise depo işlevi gören mekanlar var.

Eyvan; yazın, yaşamın geçtiği bölüm.

Mimaride önemli bir yere sahip olan eyvan ve revak gibi yarı açık kısımlar; özellikle batı güneşine karşı gölgede kalacak şekilde yapılmış.

Evet; Mardin evlerinin en büyük özelliği: taş işçiliği. Kapı ve pencereleri; sütuncuklar, kemerler ve değişik motiflerle süslü bu evler; gerçekten görülmeye değer.

Sokak aralarına dalın, yürüyün ve bu güzellikleri görün, keşfedin.

 

ABBARALAR

Şehrin birçok yerinde karşılaşılan muazzam yapılar, şehrin damarları olarak tabir edilir.

Şehrin silüetinin en önemli öğelerindendir. 

Kentin simgesi olan Abralar, genellikle taş evlerin altından geçen ve sokakları birbirine bağlayan geçitlerdir.

Kentin uzun, ince ve bazen kıvrımlı sokaklarında bunlara sık olarak rastlamak mümkündür. 

Kemerli taş tüneller, kentin otantik dokusunu vurgulayan mimari yapılardır.

Sivri, basık veya yuvarlak kemerli olabiliyorlar.

Bunlar, sokak üstlerine yapılan ama altta yani sokakta geçit yeri bırakan odalardır.

Abbaraların alt kısmı kamuya ait, üst kısmı ise mülk sahibinin mülkü sayılıyor.

Mardin’in kentleşmeye başlamasıyla beraber kurulmuş ve bugüne kadar gelebilmiş tarihi tüneller, kimi zaman kesişir kimi zaman ise yağmur ve rüzgardan korunmayı sağlar. Sokaklar arasında geçişi sağlıyorlar. 

 

ULU CAMİ

Yeri:

Artuklu ilçesinde şehrin ana caddesinin güneyindedir. 

Diğer Osmanlı şehirlerindeki ulu camiler gibi, şehrin merkezinde, tarihi çarşılar içinde bulunmaktadır.

Ancak cami günümüzde tam bir yapı kalabalığının içinde kalmıştır, sadece minaresi ile ayırt edilebiliyor.

 

Önemi:

Mardin’in en eski camilerinden birisidir.

Mardin şehrindeki en önemli Türk-İslam eserlerinden biridir. 

 

Yapılış tarihi-Kim yaptırmıştır:

Caminin bugün mevcut olan tek minaresinin kare kaidesindeki yazıt: 1176 yılını gösterir. Caminin Artuklu hükümdarlarından Kutbeddin İlgazi tarafından yapıldığı anlaşılmaktadır. 

Caminin yapılışına ait söylenti:

Caminin, kiliseden camiye dönüştürülmüş olması veya daha önce burada bulunan bir kilisenin üzerine yapıldığı hakkında söylentiler vardır.

Hatta burada bulunan ve “Mor Tuma” isimli kilisenin camiye dönüştürüldüğü iddia edilir.

Ancak yapılan araştırmalar sonucunda böyle bir olasılığın olamayacağı anlaşılmıştır.

Yani kiliseden camiye çevrilmediği belirtilmiştir.

İddia edildiği üzere, kiliseden camiye çevrilen Ulu cami, bölgedeki Diyarbakır Ulu camisidir.

Diyarbakır şehrindeki Ulu Cami, Mor Tuma isimli kilisenin kalıntıları üzerine kurulmuştur.

 

Mimari özellikleri:

Şehrin simgesi olan cami, kesme taştan yapılmıştır.

Dikdörtgen planlı kutsal mekanın taştan bir minaresi vardır.

Ancak buradaki caminin minare sayısı ile ilgili de bir tartışma vardır.

Caminin biri batı, diğeri doğuda olmak üzere iki minareli olarak inşa edildiği, minareler arasında tılsımlı iki zincirin asıldığı, batıdaki minarenin de Mardin’i 1400 yılında işgal eden Timur tarafından yıktırıldığı ileri sürülür.

Yıkılan minarenin tılsımlı zincirinin Zinciriye Medresesine götürüldüğü ve medresenin adını da buradan aldığı rivayet edilir.

Ancak caminin bugün görülen minaresi: düşen yıldırımlar yüzünden yarısından fazlası yıkılmış ve 1888-1889 yıllarında yeni ve eklektik bir üslupla yapılmıştır. 

Dikdörtgen avlu, caminin kuzeyindedir. 

Avlunun kuzeyinde bulunan eyvan içinde, çeşme vardır. Bu Artuklu çeşmesi, insan ömrünü simgeliyor. Çeşmenin şekli, suyun geniş ve dar kanallardan akışıyla insan ömrü anlatılıyor. Doğum, çocukluk, yetişkinlik ve ölümün tasvir edildiği, mistik bir atmosfere sahip avlu, adeta yaşamınızı yeniden sorgulamanıza neden oluyor.  

Kubbesi dıştan yivleme tekniğiyle yapılmıştır. Bazı geç dönem Artuklu yapılarında karakteristik olan bu teknik, ilk olarak bu binada kullanılmış ve sonraları Mardin’de gelenek haline gelmiştir. 

Ulu camiyi özel kılan nedenlerden birisi de Hz. Muhammed’in “Sakal-ı Şerifi” inin burada bulunmasıdır. 

Evet, cami günümüzde ibadete açıktır. 

 

LATİFİYE CAMİİ-ABDÜLLATİF CAMİİ

Latifiye camisi adıyla da bilinir.

Yeri:

Cumhuriyet meydanının güneyindeki çarşının ortasında ve kendi adını verdiği mahallede bulunmaktadır.

 

Kim tarafından yaptırılmıştır

1371 yılında, Artuklular döneminde Artuklu Sultanlarından Melik Salih ve Melik Muzaffer’e hizmet etmiş olan Abdüllatif tarafından yaptırılmıştır. 

Minaresi ise Musul Valisi Gürcü Mehmet Paşa tarafından 1845 yılında eklenmiştir.

 

Önemi:

Şehirdeki son Artuklu yapısı camidir. 

Mimari özellikleri:

Kesme taştan yapılan ibadethanede çeşitli figürler ve taş işlemeleriyle bezeli süslemeler görülmelidir. 

Özellikle tamamen kesme taştan yapılmış giriş kapısı, muhteşem mukarnnas taş işçiliği ile dikkati çekiyor. 

Caminin minberi ve mahfili işlemeli taştan yapılmıştır. 

Avludan ana mekana, yan yana üç giriş kapısı bulunur. Avlunun doğusundaki giriş, cümle kapısı olup Mardin’de en iyi korunmuş olanıdır. 

Batı girişi basittir. 

Avlunun kuzeyinde selsebilli bir eyvan eski geleneği yaşatır. 

1968 yılında avluda önemli değişiklikler yapılmış, kuzey kanadı da duvarla örülerek odalar haline getirilmiştir. 

Geç döneme ait minberi , ağaç işçiliği ve dilimli köşk kubbesiyle dikkat çeker. 

İçeride, mihrap duvarındaki pencere üstlerini de dolaşan çok uzun bir vakfiye kitabesi vardır. 

Doğuda bulunan kapısı, Mardin’deki yapıların en iyi korunmuş kapısı olarak önem kazanır.

Doğu ve batı kanatlarında, iki kat halinde medrese bölümü vardır. 

Sultan Avis ve Melik Mansur burada gömülüdür.

Ovadan bakıldığında, Mardin şehrinin ilk göze çarpan yapısıdır. 

SULTAN KASIM (KASIMİYE) MEDRESESİ

Mardin’de turizm açısından en önemli medresedir.

Şehrin dışında, güneyde kalır. Yapı benzerliği nedeniyle Zinciriye medresesinin ikizi olarak kabul edilir.

Hatta, halk arasında Kasımiye’nin zamanın üniversitesi, Zinciriye’nin ise lisesi konumunda olduğu şeklinde bir görüş vardır.

Kasımiye medresesi, genel olarak Zinciriye medresesinin bir tekrarı olup, ikisinde de dilimli kubbeler, yıldız tonozlar bulunur.

Ana eyvanında sebil kullanılmış, mimari organları ve süsleme şekilleri çok yakından birbirini izlemiştir.

Öyle ki, yapılışına ait herhangi bir yazıt bulunmadığı halde, bu benzerlikten dolayı, medresenin inşasına Artuklular zamanında başlanıldığı ve Akkoyunlular tarafından bitirildiği sanılmaktadır.

Hatta bu medresenin Zinciriye’nin devamı olduğundan yola çıkılarak, her iki medresenin mimarının aynı olabileceği tahmini bile yapılmaktadır. Bu durumda da yapının, Akkoyunlulardan Cihangir Bey’in oğlu Kasım Padişah tarafından bitirildiği sanılmaktadır.

Çok amaçlı olarak inşa edilen medrese: iki ana bölümden oluşur. Batı bölümü cami, doğu yarısı ise medreseden oluşur.

Medrese 2 katlı olup, kesme taş ve tuğladan yapılmıştır. 12’si üst kat, 11’i alt katta olmak üzere toplam 23 hücreden oluşur.

Şafii ve Hanefilere ait iki mescit bulunmaktadır. Bu mescitlerin kubbeleri baklava dilimlidir.

Ayrıca medrese avlusunun ortasında, ovaya hakim olan yazlık bir mescit bulunur.

Zinciriye medresesinde olduğu gibi, avlunun kuzeyinde bir eyvan ve bu eyvanın ortasında da suyunu bir kanalda havuzlara akıtan bir çeşme bulunur.

Türbesinde bulunan iki sandukanın birisi Kasım Padişah, diğeri ise karısı Esma Han’ındır.

Medresenin eyvanının duvarında bulunan kırmızı lekelerin, ilginç bir söylencesi vardır.

Halk arasında bunların öldürülmesi esnasında yere akmaması için karısı tarafından duvarlara savuşturulmuş Kasım Padişah’ın kan izleri olduğu şeklinde, 500 yıldır süregelen bir kanı vardır. 

Ancak duvardaki izlerin resmi makamlarca incelenmesi sonucunda, bu izlerin kan lekesi olmadığı anlaşılmıştır.

Lekelerin kök boyası veya bitkisel kökenli kına olma ihtimali yüksektir.

Medresenin, I. Dünya savaşına kadar, eğitimde aktif olarak kullanıldığı ifade edilmektedir. 

Yüzlerce yıllık geçmişiyle halen ayakta duran yapı, günümüzde El Cezeri Sanat Müzesi olarak ziyaretçileri karşılıyor. 

Müzede, sibernetik teknolojisinin temellerini atan Ebu EL Cezeri’nin çalışmaları baz alınarak canlandırma, balmumu heykel ve dijital sunumlar sergileniyor.

 

ZİNCİRİYE (SULTAN İSA) MEDRESESİ

Yeri:

Medrese: İl merkezinde Medrese Mahallesinin kuzeyindedir. 

Yapısı kadar, konumu da oldukça ilginçtir. Medrese, Eski Mardin’de Mardin kalesinin eteğinde, Kızıltepe ovasına hakim bir yerde konumlanmıştır. Rasathane olarak da kullanılması, medresenin buraya kurulmasına sebep olmuştur.

Önemi:

Yerli turistlerin en çok ziyaret ettiği Türk-İslam eserlerinden birisidir. Artuklu Sultanlarının yaptırdığı bu medreseyi görmeden eski Mardin’den ayrılmak olmaz. 

Timur ordusu ile mücadele etmiş olan Melik İsa, bir süre bu medresede hapsedilmiş, daha sonra serbest bırakılmıştır. 

Timur’un şehri istilasından sonra Ulu Cami minareleri arasındaki zincirin bu medresenin kubbeleri arasına asılmasından dolayı, zamanla buraya Zinciriye denilmiştir. Ancak başka bir söylentiye göre, medrese eski bir hapishanenin yerine yapıldığı için bu ismi almıştır. 

Burada hemen bu zincir konusundan bahsedeyim. Yine bu konuda anlatılan bir efsane var. Şehri saran yoğun sıcaklık nedeniyle akrep ve yılanlar çoğalır, halk ise bu tehlikeden korunmak için bir büyüye başvurur.

Bu büyünün etkisini sürdürmesi için, biri Mardin Ulu Camiinin minaresine, diğeri ise Aktuklu döneminden kalan bu yapının kubbesine olmak üzere, iki zincir asılır. İste, medreseye Zinciriye adının verilmesin de bu zincirli efsaneye dayandığı söylenir. 

Medrese mimarisinin bir önemli özelliği ses sistemidir. Hoparlör olmadan medrese içinde ve avlusunda duyulacak şekilde ezan okunabilmektedir. 

Medresenin aydınlatması Kapadokya bölgesinden getirilen taşlar sayesinde sağlanmaktadır. Bu taşlara az miktarda ışık tutulduğunda, parlayarak içeriyi aydınlatmaktadır. Çatlamış olan taşlar hiçbir şekilde ışığı dışarıya geçirmiyor. 

Binada bir de deprem habercisi var. Deprem taşı denilen silindirik yekpare mermer sütun, caminin giriş kapısının hemen solundadır. Medreseye yerleştirilen uzun silindir şeklindeki deprem habercisi denilen taş, binada hasar olup olmadığını gösteriyor.

Eğer silindir deprem habercisi dönerse, binada hasar var ve yıkılabilir demektir. Ama şimdiye kadar deprem habercisi hiç dönmemiş.

Kim ne zaman yaptırmıştır:

Medresenin taç kapısı üzerindeki yazıta göre, son Artuklu Sultanı Melik Necmettin İsa bin Muzaffer Davud bin El Melik Salih tarafından 1385 yılında yaptırılmıştır.

Mimari özellikleri:

Mardin kalesinin eteğinde ve kayalık bir inişin üzerine kurulmuştur ve zemin katının seviyesi binanın güneydoğu cephesinde toprağın üzerinden 5.5 metre yükseltilmiş bulunmaktadır. 

Tüm kompleksin uzunluğu 45 metre ve genişliği 25 metredir.

Medrese, aslında bir külliye veya dini komplekstir. Çünkü: burada bir medrese, bir cami, kurucusu için bir türbe ve iki avlu çevresinde toplanmış diğer unsurlardan oluşmaktadır. 

Medrese yapısı, açık medreseler grubunda, iki veya tek eyvanlı şemaya bağlı, iki katlı ve kesme taştan yapılmıştır.

Arazinin eğimli yapısı, medresenin iki katlı yapılmasına neden olmuş, cami, türbe, medrese kısımları uygun bir şekilde yerleştirilmiştir. 

Zaman zaman geçirdiği onarımlar sayesinde günümüze kadar ulaşabilen medrese, enine bir yapı özelliği gösterir.

İki kattan oluşur.

Zemin katta Hanefi mescidi ile halen kullanılmakta olan ve mihrabında kullanılan taşa ışık vurunca renk cümbüşünün görüldüğü Şafii mescidi ve Sultan İsa’nın türbesi bulunur.

Zemin katından ikinci katta da iki yerden çıkılmakta ve burada eğitim amaçlı yapılmış çeşitli hücreler bulunmaktadır.

 

Kubbeler:

Medresenin doğu ve batı uçlarında bulunan, cami ve türbenin kubbeleri baklava, başka bir deyişle sivri dilimlidir. 

KOMPLEKS İÇİNDE GEZİ PLANI

Giriş kapısı:

Giriş ücretli, 2025 yılı için 40 TL. 

Dışarıdan bu medreseye tek yönlü bir merdivenle çıkılır. 

Evet, çıkarken merdivenlerin dik ve çok oluşu sayesinde yorulabilirsiniz, ama inanın en tepeye ulaştığınızda muhteşem bir manzara, tüm şehri göreceksiniz ve yorgunluğunuzu unutacaksınız. 

Evet, binaya yaklaşık 12 metre yükseklikteki, anıtsal çeşitli süslemelerle bezenmiş gömme bir portalden girilir. 

 

GİRİŞ KORİDORU:

Kapıdan içeri girildiğinde, dar beşik tonozlu bir geçide varılır. 

Koridor kuzeye doğru uzanır. Bu koridor, yıldız tonozlu bir tavanla süslüdür. 

Bu koridorun bitim yerinde, yıldız tonozlu bir kısım yukarı kata çıkan merdivenlere, solda zemin kattaki mekanlara geçit vermektedir. 

Sola dönünce, kuzey kısmında depo olması muhtemel biri L şeklinde, diğeri dikdörtgen iki mekan ile güneyde yer alan cami kısmına varılır. 

 

CAMİ:

Büyük dikdörtgen bir yapıdır. 3 kare bölüme ayrılmıştır. 

Caminin orta bölümünde yani ortadaki kare, tromplu bir kubbe, iki yanında sivri beşik tonozlu kanatlar mevcuttur. Bütün yapıda olduğu gibi, örtü şekillerine kadar taştan yapılmıştır. 

Kubbe çevresinde, iki renkli taş işçiliği görülür. 

Çok sayıda pencere sayesinde iyi aydınlatılmıştır. 

 

Mihrap:

Mihrap nişi, güney duvarının ortasında, girişin tam karşısındadır. Nişin tepesinde, sade bir yarım kubbe vardır. 

Mihrabın karşısındaki giriş kapısı, süslemelerle çevrili küçük bir girintinin içine yerleştirilmiştir. 

 

Minber:

Minber, mihrabın batısındadır ve taştan yapılmıştır. 

AVLU:

Camiden sonra beşik tonozlu koridordan devam edilince, bir kapı ile zemin kat avlusuna varılmaktadır. 

Burası külliyenin merkezidir. 

Dikdörtgen şekildeki avluda kuzeyde bir eyvan, batıda türbe kısmı, güneyde ise dört ayağa oturan revaklar bulunmaktadır. 

Revakların örtü şekilleri bugün çapraz tonozludur. 

Yer yer ortaya çıkan yıldız tonoz izlerinden, ilk şekillerinin yıldız tonozlu olduğu, sonradan çapraz tonoza çevrildiği anlaşılmaktadır. 

Böyle onarım sırasında değişmeler, avlunun kuzey cephesinde de olmuş, sebilli eyvanın iki tarafındaki kare mekanların bulunduğu yerde, tonozlu bir revak var iken zamanla revaklar değiştirilmiş, ortada bir kare ayağa oturan dört çapraz tonozlu iki oda haline getirilmiştir.  

Havuz:

Avlunun merkezinde, dikdörtgen iki su havuzu vardır. 

Medrese avlusunun ortasında bulunan iki havuza, sular eyvandaki oluktan akmaktadır. Bu su Mardin Kalesinin üzerinde kurulduğu dağda bulunan bir su yolundan gelmektedir. 

Havuzun kuzeyindeki eyvanın arkasında, avlunun havuzuna boşalan bir su kanalını besleyen, bir duvar çeşmesi vardır. 

Halk arasında suyun eyvandaki sebilden bu büyük havuza kadar ki akışının insan hayatının yaşam devrelerini simgelediği şeklinde bir kanı vardır. Avlunun bir köşesinden çıkan su, doğumu temsil eder.

Bu saf su, gençliği simgeleyen küçük bir havuza akar. Ardından, hayatın olgunluk dönemini betimleyen ince uzun bir oluk boyunca yol alır. Bu yolculuğun sonunda su, büyük bir havuzda toplanır, bu da ölümü simgeler. Ancak bu sona ermişlik hali, bir döngünün sonu değil, başlangıcıdır. Havuzdan taşan su, kanallarla toprağa aktarılır, böylece toprak yeniden can bulur. 

Bu havuz, bir zamanlar astronomi dersleri için kullanılmıştır. 

 

TÜRBE ODASI:

Avluya girişin tam karşısındaki kapı türbe girişidir. 

Kapıdan girilince, beşik tonozlu bir yer ve bu yerden kuzeye yine uzun beşik tonozlu bir yerle, güneyde tromplu kubbesi olan türbe kısmına geçilir. 

Türbenin üzerinde bir kitabe bulunmaktadır. 

İki kat boyunca yükselen türbe kubbesi dışarıdan cami kısmının kubbesi gibi  dilimlidir. 

Güneyde yer alan Mihrabı da dışarıdan üstü dilimli dayanakla belli edilmiştir. 

Kompleks içinde kurucusu için tasarlanmış bir türbe odası var ama kurucu İsa buraya gömülmemiştir. 

Oda, yakın zaman öncesine kadar Mardin Müzesinin bir parçası olarak kullanılmıştır. 

 

Evet avluda devam edelim.

Cami, türbe ve revaklı avlusuyla bu zemin katından başka, iki yerden çıkışı bulunan ikinci kat vardır.

Türbe bölümünün üstüne çıkış, eyvanın solunda yer alan odadandır. 

Eskiden bu oda yokken, doğrudan doğruya revaklardan çıkılmaktaydı.

Merdivenlerden çıkılınca ikinci katta kuzeyde bir beşik tonozlu mekana, güneyde ortada yıldız iki yana beşik tonozla açılan bir odaya varılır. 

Ayrıca bu odadan tekrar geniş kemerli iki yanda birer küçük, ortada biraz büyük bir mekan gurubuna varılır. 

Üstleri beşik tonozla örtülü kısımdan açılan bir pencere, doğrudan doğruya türbenin kubbe kısmına bakmaktadır. 

Merdivenden çıkınca kuzeyde yer alan oda, aynı zamanda yukarıdaki teras kısmına geçiş içindir.

Geçiş kapısından sonra yer alan büyük teras güneyde Mardin’e açılmakta, yazın dinlenmek, akşamları serinlemek için kullanılmaktadır. 

 

EYVAN:

Farsça’da salon anlamına gelen ve Mardin’deki birçok medresede bulunan eyvanlar mimari yapısıyla dikkat çeker.

İnsan ömrünü simgeleyen eyvan, Zinciriye Medresesinde iki derslik arasına yapılmıştır.

Sebebi ise, iki derslikte görülen farklı derslerin seslerinin birbirine karışmamasını sağlamaktır. Eyvandan akan su ses yalıtımı sağlıyor ve sesler karşı derslikten duyulmuyordu.

Ayrıca eyvanın sonunda bulunan ve mahşer alanını temsil eden havuz, zamanında havuza yansıyan gök cisimleriyle astronomi dersleri için kullanılmıştır. 

 

AVLUNUN ÜST KATI:

Girişin yanındaki merdivenlerle çıkılır. Avlunun her tarafı bir revak ve bir dizi odayla çevrilidir. Bunlar medrese öğrencileri için hücre veya yatak odası olarak kullanılmıştır. Ancak üst kattaki odaların, başka amaçlara hizmet ettiği hakkında da görüşler vardır. 

Üst katın batı kısmında, kısmen zemin kat avlusuna bakan bir teras vardır. 

 

Sonuç;

Medrese, 1967-1968 yıllarında Vakıflar öğrenci yurdu olarak kullanılmıştır. 

Bir dönem Mardin Müzesini ağırlayan mekan, günümüzde Artuklu Üniversitesine tahsis edilmiştir.

Sizler Mardin yöresini ziyaret ettiğinizde, mutlaka burayı görün gezin, gerçekten muhteşem bir anıt, muhteşem bir tarihi eser, görülmesi gereken bir yer. 

     

HATUNİYE MEDRESESİ

Yeri:

Mardin şehir merkezinde Gül Mahallesinde Melik Mahmut Camisinin sağ arka tarafında yukarı çıkan merdivenlerin yanındadır. 

 

Kim ne zaman yaptırmıştır.

Mardin Artuklu hükümdarı II Kutbüddin İlgazi’nin saltanatı sırasında (1176-1184) annesi ve Necmettin Alpi’nin hanımı Sitti Raziyye tarafından yaptırılmıştır.

Medresenin inşası 1186 yılında Artuklu Devlet Başkanı Kubtettin İlgazi’nin devlet başkanlığı döneminde başlamış ve Nasruddin Ahmet Artuk Aslan döneminde 1206 yılında tamamlanmıştır. 

Bu nedenle Sitti Darviye Medresesi olarak da bilinir. Medrese kadınlara özel bir eğitim kurumu olarak inşa edilen tarihi bir yapıdır. Bu, medeniyetin ilki olma özelliğini taşır. 

 

Mimari özellikleri:

Medresenin en büyük özelliği, yıllar boyunca fazla müdahale görmüş ve orijinal durumundan çok şey kaybetmiştir. Örneğin, avlu yapısını da kaybetmiştir. 

Geniş ve revaklı bir avluya sahip olan iki katlı taş yapı, bugüne kadar pek çok kez onarımdan geçmiştir.

Özenli taş işçiliği örnekleri barındıran mekanın bir bölümü cami olarak kullanılır.

Medresenin asıl girişi bilinmemektedir. Günümüzde, medresenin ana eyvanı olması gereken mihraplı güney eyvanının kuzeyine bir revak bölümünü de içine alacak şekilde duvar çekilmiştir ve yapı cami olarak kullanılmaktadır. 

Ana eyvanda bulunan mihrap bezemeleri Artuklu döneminin zengin taş işçiliğini işaret eder. Yıldız ve gül motifleri sıkça kullanılmıştır.

Burada dikkat çeken bir husus var. Cennet ve Cehennem adında iki adet mihrabın bulunmasıdır. 

 

Türbe

Mihraplı ana eyvanın doğusunda, tromplu kubbe ile örtülü ve mihraplı türbe mekanında iki sanduka bulunmaktadır. 

Bu sandukalardan birinin Artuklu Hükümdarı II Kutbüddin İlgazi’ye ve diğerinin ise annesi Sitti Razviye’ye ait olduğu düşünülmektedir. 

Kuzeydekinin bir kenarında iri harfli, çiçekli nesih bir kitabe parçası görülür. 1184’de ölen Kutbeddin İlgazi’nin annesinin yaptırmış olduğu bu medreseye gömüldüğü bilinmektedir. 

Türbedeki taş işçiliği ana eyvandaki gibi dikkat çekicidir. 

Kutsal Emanetler:

Hazreti Ömer döneminde, Kudüs’ten getirilen kutsal emanetler burada bulunmaktadır. Son Kudüs Valisi olarak Kudüs’ün Fatimilerin daha sonra da Haçlıların eline geçmesiyle, Mardin’e dönmek zorunda kalışı döneminde buraya kutsal emanetleri de getirmiştir. 

Mesela Hz Ömer döneminde Kudüs’e hediye edilen Kadem-i Şerif, Peygamber Efendimizin ayak izi, Kudüs’ün o karışıklık döneminde emniyete alınması amacıyla Kudüs’ten alınıyor ve Mardin’e getirilip bu medresede muhafaza ediliyor. 

Yani, Hatuniye Medresesi, kutsal emanetlerin de mekanı olan bir yapıdır. Orijinal bir kadem-i şeriftir. 

Bugün cami içinde, Mihrabın yanında, bir camekan içinde, Peygamberimize ait olduğu söylenen “ayak izi” vardır. 

 

Günümüz:

2007 yılında medrese bir hayırsever iş adamı tarafından restore ettirilmiştir. Medresenin üst kattaki odaları, özel mülkiyete geçmiştir. Bu özel mülkiyete geçmiş odalar, restorasyonu yaptıran hayırsever iş adamı tarafından kendi imkanlarıyla satın alınıp tapusu Vakıflar Bölge Müdürlüğüne devredilmiştir. Yani üst katta açılıp medreseye eklenecektir, ancak yaklaşık 16 yıldır bu işlem gerçekleşmemiştir. 

Sonuç olarak, medresedeki diğer özel mülkiyet tapularının da alınıp medrese avlusunun açılması gerekmektedir. 

 

KAYSERRİYYE (BEZESTAN) ÇARŞISI

Mardin ana caddesinin güneyinde, Ulu caminin kuzeyinde ve çarşı içindedir.

Her ne kadar kurulduğu yer, gösterişi ve albenisi Mardin evleri kadar çarpıcı değilse de yine de şehir tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. 

Evet, yapım tarihi ve yaptıran hakkında bilgi ve belge yoktur.

Ancak; 1487-1502 yılları arasında; Akkoyunlu Sultanı Kasım Bey döneminde yapıldığı tahmin edilmektedir. Ancak bu tamamen bir tahmindir çünkü yapı zaman içinde tamamen yıkılmış olup günümüze kitabesi ulaşmamıştır. 

Çarşı, Sultan Kasım Vakfiyesi kayıtlarında Kayseriye diye geçtiği için bu adla anılıyor. 

Değişik kaynaklarda: Ulu Cami vakfına ve Kasım Padişah Medresesi Vakfına ait olduğuna dair bilgiler mevcuttur. 

Dört tane kapısı vardır. 

Bedesten iki bölümden oluşur. 

Güneye bakan kısmında bir sıra dükkan vardır. 

İç kısımda yine dışarıdaki dükkanlara benzeyen mekanlar yapıyı çepeçevre sarar. 

İç dükkanların bıraktığı orta mekan, iki sıra ayakla üçe bölünmüştür ve üstü çapraz tonozlarla örtülüdür. 

Mimari özellikleri

Kesme taştan yapılmış olup, güneyinde; çarşı içine açılan bir sıra tonozlu dükkan bulunmaktadır.

Dikdörtgen planlı çarşı; ortaya koyduğu plan şeması ile Osmanlı bedestenlerine benzer özellikler gösterir.

Yapının üst örtüsü; çapraz tonozludur ve içerisi, payelerle üç bölüme ayrılmıştır.

Bu payelerin üzerinde, iç kısımları aydınlatması için, kare şeklinde delikler açılmıştır.

Halk arasında “bedesten” olarak da isimlendirilir.

Değişik zamanlarda yapılan onarımlarda, orijinalliğinden uzaklaşılmış ve büyük bölümü yıkılmıştır.

Dıştaki dükkanların bir kısmı, günümüzde de kullanılmaktadır.

Yapının içindeki esnaf, daha çok ev dekorasyon malzemesi başta olmak üzere, her türden mutfak ve ihtiyaç malzemesi satıyor.

Çin işi hediyelik eşyalar ile küçük el aletleri her yerde olduğu gibi burada da göze çarpıyor. Kapıdan girilince sanki tek bir büyük mağazaya gelmiş hissi veren çarşıda, aslında çok sayıda esnaf mallarını neredeyse iç içe sergileyerek pazarlıyor.

Dükkanlar arasındaki ayrım da o kadar belirgin değildir. 

 . 

BAKIRCILAR ÇARŞISI

Artuklu merkezde Camii Kebir Mahallesindedir. 

Kazancılar çarşısı da denir. 

Çarşı karşılıklı iki (kuzey ve güney) kanattan oluşur. Mardin topoğrafyasından kaynaklanan kot farkından dolayı, eğimli ve yer yer merdiven basamaklarıyla çarşı geçilmektedir. 

Çarşının güney kanadı: başladığı noktada daha alçak bir kotla aşağı doğru inen sokak eğiminin fazla olmasından dolayı, merdiven basamakları ile çarşıya inilmektedir. 

Çarşının kuzey kanadı, 18 dükkandan oluşur. Batı yöndeki iki dükkan, eğimli yol üzerine kurulmuş, devamında 5 dükkan aynı kotta yer almaktadır. Sokak boyunca kot farklılıkları mevcut olup, bu noktalar merdiven basamaklarıyla geçilmiştir. 

Evet, kod farkından dolayı, bazı dükkanlara merdiven basamaklarıyla inilmektedir. 

Her iki kanattaki dükkanlar, sarımsı kalker taşı ile, kısmen de moloz taş tekniği ile inşa edilmiştir. 

Dükkanlar farklı ölçülere sahip olmasına rağmen, dikdörtgen ve kare şeklindedir. Dükkanları bazıları kapalıdır. 2015 yılında var olduğu bilinen ve görülen bir dükkanın 2017 yılında bakımsızlıktan tamamen yıkıldığı görülmüştür. 

13 dükkanda ise bakır sanatı üretimi devam etmektedir. 

Sonuç olarak, bir zamanlar Mardin bakırcılar çarşısında bu işle uğraşan 200’e yakın usta varken, günümüzde usta sayısı 5-10 kişi arasında kalmıştır. 

Mardin’de bakırın önemi:

Eskiden, Mardin şehrinde kullanılan mutfak eşyaları ile yemek takımlarını tamamına yakını bakırdan oluşmaktadır. Bu nedenle bakırcılık, Mardin’de yaygındır. 

Külçe olarak getirilen bakır madeni eritilir ve en küçük yemek tabağından en büyük kazanların yapımına kadar, ev eşyası yapımında kullanılır. 

Evet, burada; gün boyu; bakırcılar ve kalaycılar yan yana çalışırlar. Kazancılar çarşısı adıyla da bilinen bir alışveriş merkezidir.

Yörede, el işlemeciliği hala revaçta.

Güneydoğu Anadolu’ya özgü; “mırra” denilen kahveyi kaynatmada ve sunmada kullanılan cezvelerin en küçüğü olan “güm güm” burada yapılıyor.

Elbette, el işçiliğiyle. Ayrıca; buraya özgü bakır eşyalardan biri de; “kildan” adı verilen sabun kutuları.

Hamama giderken kullanılan bu sabun kutuları da, yöreye özgü. Bu çarşıyı mutlaka gezin.

Hoşunuza giderse; güm güm ve kildan alabilirsiniz. Burada; ayrıca üzerine “şahmeran” resmi işlenen bakır tabaklar ve siniler de var.

Şahmeran; bölgedeki halkın, evlerinde, yılanlardan korunmak için kullandıkları bir obje resmidir. 

REVAKLI ÇARŞI

Şehir merkezinde Ulu Caminin 150 metre doğusundadır. 

Sipahiler ya da Tellaklar çarşısı olarak da bilinir. 

Bir yolun iki yanında revaklar var, arkalarında ise beşik tonozlu dükkanlar bulunur. 

Yapının yapım tarihi olarak 17’nci yüzyıl düşünülüyor. 

Çevresindeki revaklar nedeniyle, “revaklı çarşı” denilmiş.

Çarşının yapımında, kesme taşlar kullanılmıştır. 

Çarşının doğusunda, önünde çapraz tonozlu revak başlangıcı kısmı bulunan derin eyvan şeklindeki tek bir dükkan vardır. 

Sivri kemerlerle sokağa açılan çapraz tonozlarla örtülü iki sıra revak bulunur. 

Revakların arkasında, derin ve değişik genişlikte beşik tonozlarla örtülü birer sıra dükkan bulunur. 

Dükkanları ayıran duvarların önüne rastlayan revak kemerlerinin payeleri karşılıklı iki revak sırasında birbirini karşılamazlar.

İnce bir hesapla, her revak kemerinin karşısına bir paye yerleştirilmiştir. 

Böylelikle karşılıklı dükkanların birbirini tam olarak görmeleri önlenmiştir. 

Revak sıralarının, güneyde bittiği yerde, çarşının diğer bölümlerine geçilen merdivenler var.

Değişik dönemlerde yapılan onarım çalışmalarında, çarşının mimari özellikleri, büyük ölçüde yitirilmiş.

Çarşıda 2002 yılında restorasyon çalışmaları yapılmıştır. 

Evet bu çarşıyı ziyaret ederseniz, hediyelik eşyalar bulup satın alabilirsiniz.

 

 

MARDİN MÜZESİ

Yeri;

Mardin Merkez Şar mahallesinde 1. Cadde Cumhuriyet meydanının kuzeyinde, bir gurup Süryani evinin arasındadır. 

 

Önemi:

İçinde sergilenen eserlerden çok, mimari yapısı ile ilgi çeker. 

 

Müze Binası:

Mardin Müzesi, 1947 yılında Zinciriye Medresesinde hizmet vermeye başlamıştır, ancak medrese ihtiyaca cevap vermediğinden bugünkü binaya taşınmıştır. 

Bugünkü müze binası, Süryani Katolik Patrikhanesi olarak, 1895 yılında Antakya Patriği İğnatoios Behnam Banni tarafından “Süryani Katolik Patrikhanesi” olarak  yaptırılmıştır. Binanın doğu kısmında 1947 yılından beri hizmet veren Meryem Ana Kilisesi vardır. 

Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Süryani Katolik Vakfından alınan binanın restorasyonu 1988 yılında başlamış ve 1994 yılında tamamlanmıştır.

 

 

Müze binasının mimarisi:

Müze binası, güneye yani ovaya bakan, U planlı ve üç katlı yapısı ile geleneksel Mardin evi mimarisinin tüm karakteristik özelliklerini barındırmaktadır. 

Yine Mardin evlerinde olduğu gibi, Müze binası da yumuşak kalker taşlardan yapılmıştır.

Sütunlu revakların ortasında avlunun çevrelediği bir yapıdır.

Üç kapısı vardır, genişliği, motifleri, sütunlu revaklarıyla ve yapılış tarzıyla önemli bir yapıdır.

Binanın taş ustaları ve nakışçıları Refail, Mihayel ve Cebrail Kalo kardeşlerdir.

Kuzeyden ve güneyden birer giriş kapısı mevcut olup, doğudaki kapı kilise avlusundadır.

Bu kapının üzerinde, Süryanice Patrikhanenin yapılış tarihi yazar.

Bu yazıttan anlaşıldığına göre, Patrikhane 1895 yılında yapılmıştır.

Müze binasının planı-yerleşimi:

Müze binasında iki tane açık ve üç tane kapalı teşhir salonu vardır. 

Tematik teşhir salonlarında 45 bin üzerindeki obje bulunan koleksiyondan, 1694 eser sergilenmektedir.  

Müzenin giriş katındaki avluda: Asurlar’dan Bizansa, Artuklulardan Osmanlı dönemine kadar Mezopotamya uygarlıklarına ait taş ve seramik eserler sergilenmektedir. 

Binanın birinci katında: Roma dönemine ait mozaikler ve taş eserler vardır. 

Müzenin ikinci katında: dört adet kapalı teşhir salonu bulunmaktadır. Bu kattaki teşhirlerde, Mardin’de bulunmuş tarihi eserler sergileniyor. 

Evet müzede sergilenen bütün eserler hakkında bilgi verip konuyu uzatmadan, müzede en dikkat çeken teşhirlerden söz etmek istiyorum.

Kızıltepe Sürekli (Çıldız) köyünde kurtarma kazısında ele geçirilen Sürekli Definesinin bulunduğu bölümdür. Bu eser müzede sergilenen en değerli eserdir. 

Definede: 9-14’ncu yüzyıllar arası Abbasi, İlhanlılar, Eyyübiler, Bizanslılar, Zengiler, Artuklular gibi birçok medeniyete ait altın ve gümüş eserler bulunmaktadır. 

 

Bir de Türkiye’deki müzelerde bir ilk var. Bir salonda kaçakçılıkta ve dolandırıcılıkta kullanılırken yakalanan sahte objeler sergileniyor. Bu salon; tarihi eser kaçakçılığı ve sahte eser dolandırıcılığına dikkat çekmek amacıyla düzenlenmiştir. 

 

 

 

 

Müze binası zemin ve iki katlıdır. Birinci katında: kafeterya, konferans salonu, sergi salonu ve misafirhane vardır. İkinci katta: Etnoğrafya sergi salonu, depolar ve kütüphane bulunur. Üçüncü katta ise, Girnavaz kazı yerinden çıkarılan ve satın alma yolu ile müzeye kazandırılan eserlerin sergilendiği teşhir salonu, ayrıca idari bina bulunmaktadır.

 

SAKIP SABANCI MARDİN KENT MÜZESİ

Mardin Savurkapı Mahallesindeki eski Cumhuriyet Meydanındadır. 

Müze binası, II Abdülhamit (1876-1909) döneminde, Diyarbakır Valisi Hacı Hasan Paşa tarafından 1889 yılında Süvari Kışlası olarak yaptırılmış ve uzun yıllar bu şekilde kullanılmıştır. 

Yapının mimari, Ermeni asıllı Sarkis Elyas Lole’dir.

Evet müze girişi ücretlidir, ücret 100 TL. dir.

İki katlı yapının, güney kapısından girilen alt katın, kışlanın ahır kısmı olduğu anlaşılmaktadır. 

Kışta, daha sonra Jandarma Komutanlığı, Askerlik Şubesi, Jandarma Karakolu ve 1991-2003 yılları arasında ise vergi dairesi olarak kullanılmıştır. 

2006 yılında ise Müze hizmete açılmıştır. 

Müzede tek süsleme unsuruna, kuzey cephenin ortasına yerleştirilen giriş kapısında yer verilmiştir. Kapıyı kuşatan kalın bordür içerisinde ve kapının üst kısmında oyma kabartma tekniğiyle yapılmış süslemeler mevcuttur.

Müzede: kentin tarihi, uzun yıllardır varlığını sürdüren çok kültürlü, çok dinli kimliği, gündelik yaşam pratiklerini yansıtan objeler ve canlandırmalar eşliğinde, fotoğrafla ve bilgilendirici panolarla anlatılmaktadır. 

Müzenin üst katında: mezar taşları, Mardin el sanatları, kuyumculuk, bakırcılık, dokumacılık, sabunculuk, taş oymacılığı ürünleri, evlerde, köylerde ve ibadet mekanlarında kullanılan eşyalar, yerel kıyafetler teşhir edilmektedir. 

Dilek Sabancı Sanat Galerisinde ise dönemsel sergilerin yanı sıra, Abidin Dino, Şerif Akdik, Selma Gürbüz gibi sanatçıların eserleri görülebilir.

 

MARDİN KALESİ

Kale Artuklu ilçesindedir. 

 

Kim-ne zaman yaptırmıştır:

Kale: MS 975-976 yılları arasında Hamdaniler tarafından yapılmıştır. 

 

Kalenin tarihi:

Biraz daha gerilere gidelim. MS 309 yılında, ateşe ve güneşe tapan Şat Tuahari (Şat Buahari) isimli bir kral, kalenin havasının ona iyi geldiğini görünce, burada kendisine küçük bir kasr yaptırır ve 12 yıl burada yaşar.

Daha sonra kendi memleketi olan Pers’ten ve Babil’den askerleri ve halkı getirip Mardin’e yerleştirir.

Bu sayede, MS 377 yılına kadar şehirde hüküm sürer.

Fakat daha sonra halk vebaya yakalanır, aralarından kurtulan olmaz.

Böylece Mardin ile kalesi MS 389 yılına kadar boş kalır.

En sonunda Yunanlılardan Arsus adında bir kral, MS 539 yılında Perslerle buradan geçerken, kaleyi görür ve askerleriyle birlikte kaleye yerleşip 5 yıl burada kalır.

Kalenin havasının güzel olduğunu görünce, kalede yaşamaya devam eder. 

Persler, MS 604 yılında, Dara ile Nusaybin’i işgal edip Turabdin Bölgesini ve Hısın Kef kalesini ele geçirirler.

Hısın Kef’te kaldıkları iki yıl boyunca, Romalılardan başka kimseye zarar vermezler.

Mardin’deki Romalılar bu durumu öğrenince Mardin kalesini terk ederler.

Boş kalan kaleye, Mardin civarındaki manastırların rahipleri yerleşir.

Persler, MS 607 yılında Mardin kalesini işgal ederler.

Burada yaşayan rahipler; Persler’e karşılık verip vermeme konusunda “Kefertüth’ün Episkopos’u Basil” e danışırlar.

Kale, MS 975-976 yıllarında Hamdanlılar döneminde Hasan Nasır Eldevle oğlu Hamdan tarafından onarılır.

Akkoyunlular zamanında da kalenin içinde bir saray ve cami yaptırılır.

Kale’de “Mor İliyo Kilisesi” vardır. Kale, çok uzun yıllar askeri bölge olarak kullanıldığından giriş yasağı nedeniyle, kilise bugün kullanılmıyor.

Kilisenin dini amaçlar dışında kullanıldığı dönemle ilgili bir çok söylenti bulunmaktadır.

Geçmişte, çeşitli zamanlarda Mardin’e uğrayan gezginlerin verdikleri bilgilere göre: kale de çok sayıda yapı bulunduğu anlaşılıyor.

19’ncu yüzyılda Fransız tarihçisi Dupre, bu kalenin tarihinin çok eskilere kadar indiğini, Bizans imparatorları tarafından da onarıldığını yazmıştır.

1471 yılında kente gelen Barbaro isimli tarihçi yazar, kentten yüksekte bulunan ve merdivenlerle çıkılan kale içinde yoğun bir nüfus barındığını ve 300 evin bulunduğunu yazar.

 

Evliya Çelebinin kale hakkında yazdıkları:

Evliya Çelebi, Mardin kalesinin yapısı hakkında ayrıntılı bilgiler verirken hayranlığını “anlatılmasında dil aciz, kalemler yetersiz, dünya gezginlerince meşhur olan pek çok kaleyi görmek bana nasip olmuştur ancak şu Mardin Kalesine hiçbiri benzetilemez.” sözleriyle betimlemiştir. 

O, bu kale için “o derece yüksektir ki, en yüksek yerinde bulunan yapıların burç ve kuleleri samanyolu gibi mavi bulutlara erişir” der.

Evliya Çelebi, kalenin altındaki mağara ve mahzenlerde, hububat saklandığını ve sarnıçlarda su biriktirildiğini yazmıştır.

 

Yapısal bilgiler

Kalenin doğudan batıya uzunluğu 800 metredir. 

Genişliği ise, 30 ile 150 metre arasındadır. 

Kalenin yapıldığı düzlüğün zemini, doğu tarafından 1200 metre, batı tarafından ise 1180 metre yüksekliktedir. 

Kartal yuvası olarak da bilinen yapı, doğal bir kaya üzerine oyularak inşa edilmiştir.

Şehirde: yaklaşık 100 metre yükseklikteki, sarp bir tepe üzerine kurulduğu için, meylin fazla olduğu yerlerde sur yapılmasına ihtiyaç duyulmamıştır.

Kalenin duvarları, kesme taş ve tuğladan yapılmıştır.

 

Kalenin girişi:

Kalenin girişi güneydedir. 

Buradaki basit ve yuvarlak kemerli kapıdan girilir.

Bu giriş rampa şeklinde yükselir ve bir merdivenle devam eder.

Giriş koridoru tonoz tavanlı bir yapıdır yani tonoz biçimli bir tavanla örtülüdür. 

Güney kesimindeki kuleyi, önceki dönemlerdeki evlere ait kalıntıları ve Mardin manzarasını görmek mümkündür.

Güney kesimdeki kule, günümüze ulaşmıştır.

Bu burç, kesme taş ve tuğladan örülmüştür. Beşgen planlıdır ve dışa doğru çıkıntılıdır.

Giriş kapısı ve koridor, günümüzde tamamen yıkıktır ve orijinal halini korumamıştır. 

 

Kalenin dış surları:

Günümüze ulaşan bazı bilgilere göre: şehri ikiye bölen ana caddenin batı ucu “Diyarbakır kapı” ve doğu ucu ise “Babesser” (Savurkapı) dır.

Savurkapı’daki surun temelleri görülür. Surların en büyük özelliği, kayaya oturtulmuş olmasıdır. Yani kalenin büyük bölümü doğal kaya formasyonunun üzerine, kaya çıkıntılarını kullanarak inşa edilmiş ve bu sayede sur eklentileri minimum düzeydedir. 

Kalenin dış surlarından günümüze kalan başkaca kalıntı yoktur. 

 

Radar Merkezi:

Ancak kalenin iç surlarının bulunduğu bölümde, tepede günümüzde NATO’ya bağlı radar merkezi bulunmaktadır.

Zaten, bu radar merkezinin yarım küre şeklindeki görüntüsü, şehrin birçok yerinden rahatlıkla görülmektedir. 

Kalede bulunan askeri birlik tarafından, kalede bulunan iç surların bir bölümü onarılmasına rağmen, önemli kısmı yıkılma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Hızır Camii

Kalede bulunan “Hızır Camisi” 14’ncü yüzyıl sonu ile 15’nci yüzyıl ilk yarısına tarihleniyor. Cami, kesme taş ve moloz taş malzemeden, tek katlı ve enine dikdörtgen planlıdır ve üç yönünden giriş imkanı vardır. Kale bölgesinde yüksek rakımda ve kayalık bir zemin üzerinde kuruludur. 

Camide, Hızır’ın makamı bulunmaktadır.

Bununla ilgili de çeşitli söylentiler vardır.

Mardin çevresini saran kalenin, Hızır tarafından korunduğuna inanılır.

Eskiden Mardin kalesinde deprem olduğunda, Hızır, kale sallanmasın ve oraya bir şey olmasın diye, kalenin etrafını yılan şeklinde sarıp burayı koruduğuna inanılırdı.

Ayrıca yine bir efsaneye göre: Hızır, Mardin kalesi yıkılması diye kılıcını kalenin kapısının üzerine saplamıştır.

Bu sayede, Mardin kalesi günümüze kadar ayakta kalarak gelmiştir diye inanılır. 

 

KALENİN DİĞER ÖZELLİKLERİ

Kalenin en etkileyici özelliklerinden biri de kalenin ana kulesinin altında yer alan zindandır. Zindan, kalenin tarihi boyunca mahkumları tutmak için kullanılmıştır. 

Kalenin ışıklandırılması:

Mardin kalesi, iki yıllık çalışma sonucunda ışıklandırılmıştır. Işıklar yakıldığında, kale akşamları Suriye topraklarında bile görülmektedir. 

 

Kaleyi Ziyaret:

Geçmişte çok sayıda insana yaşam alanı olmuş olan tarihi mekan, seyirlik manzaralar sunar, ancak kaleye çıkmak özel izin gerektirir, çünkü yukarıda belirttiğim gibi kale üzerinde askeri radar üssü var ve girmek yasaktır. 

MELİK MAHMUT CAMİİ

Şehrin doğusunda, Savur Kapısına giden yolun kuzeyindedir. 

Mardin’deki Türk-İslam eserleri arasında önemli yer tutar. 

Cami, yanında ve diğer yanlarda dar sokakların ayırdığı evlerle ve çeşitli portal şeklinde taş işlemeli ana girişi küçük bir meydana açık durumdadır. Evet cami çevresindeki evler arasında sıkışmış, çarpık bir avlunun güneyindedir. 

Taç kapıda bulunan yazıta göre: 1363-1364 yılları arasında yapılmıştır.

Cami, Artuklu Sultanlarından Melik Salih tarafından yaptırıldığı halde, halk arasında Melik Mahmud camisi olarak bilinir.

Bu durum, Melik Mahmud’un buraya defnedilmesi sebebiyledir.

Minaresi ise, 1801 yılında Mardin hakimi Abdullah Ağa tarafından yaptırılmıştır. Basit silindirik yapıdadır.

Bab Es Sur Camii adıyla da bilinir.

Kesme taştan yapılan kutsal mekan, Mardin’in otantik mimarisini yansıtan özellikler taşır.

Kemerli pencereleri ve kısa boylu minaresiyle dikkat çeken Melik Mahmut Camisinin kubbesi silindir şeklinde bir kasnak üzerine yerleştirilmiştir.

Caminin kuzeyinde bulunan dikdörtgen planlı avluya, doğuda bulunan taç kapı ile giriş sağlanır. Taç kapı, iki sıra bordür ile sınırlandırılmış ve üzeri mukarnas kavsaralıdır. Girişin her iki yanında, sütunce alınlığında ise şerit şeklinde Arapça kitabe bulunmaktadır. 

Ana mekanın batısında kare biçimli bir türbe bulunur. Ancak bu mekanda günümüzde hiçbir mezar izi yoktur. 

Cami, Mardinli bir iş adamının katkılarıyla 2003 yılında restore edilmiştir.

 

 

MOR MİHAİL KİLİSESİ-BURÇ MANASTIRI

Diğer adı Burç Manastırıdır.

Emineddin mahallesinin güneyinde, sur dışındadır.

 

Önemi:

Süryani Ortodoks cemaatine aittir. Bu kilise bir kule biçimindedir. Yapılış tarihi itibarıyla Mardin’in en eski kiliselerinden biridir. 

Mısır’da bulunan Zigurat tapınaklarını andırır.

Yapılış Tarihi:

Kilisenin yapılış tarihi hakkında en eski bilgiyi Metropolit Hanna Dolapönü’nün el yazması bir kitapta görülür.

Bu kitaba göre, kilise MS 185 yılında yapılmıştır ve Mardin’in en eski kilisesidir.

Yine, söylentilere göre, kilisenin temeli atılmadan önce rahiplere ait bir burç mevcuttu ve Mor Mihail’in öğretmeni Aziz Mor Yusuf burada kalmış ve inzivaya çekilmiştir.

Bu yüzden kiliseye Burç Manastırı ismi verilmiştir.

Süryani kaynakları ise, kilise tarihini en erken 4’ncü yüzyılın sonlarına götürmektedir.

Ancak çan kulesinin üzerinde yükseldiği burç 10’ncu yüzyılda manastırdaki tonozlu mezar odasındaki mezarlar 12’nci yüzyıla işaret etmektedir.

 

Şemsi Tapınağı:

Bodrum bölümünün bir Şemsi tapınağı olduğu söylenmekte ve bu kısmın tarihi MS 189 olarak verilmektedir.

Mezarlar:

Kilisenin girişinin karşısında: içinde üç mezar bulunan bir mekan vardır. 

Bu mezarlar: Mor Mihayel, Mor Mihayel’in kız kardeşi ve Mor Mihayel’in öğretmeni Aziz Mor Yusuf’a ait mezarlardır. 

 

Mimari:

Kuzeye bakan taçlandırılmış yuvarlak kemerli kapıdan, yapının bahçesine girilir, batıya bakan sivri kemerli kapıdan ise kilisenin avlusuna geçilir. 

Avlunun kuzey ve güneyinde, mekanlar bulunur. 

Avlunun batı duvarında, çeşitli boyutlarda süslü ve yazıtlı mezar nişleri vardır. 

Yapı, stilinin bir örneği Humus’a bağlı Sadakat köyünde bulunmaktadır.

Kesme taştan yapılmıştır. 

Üç nefli kilise, iki katlıdır.

Yapının kuzey cephesinde zemin ve bir katlı bir bölüm, diğer bölümler ise tek katlıdır. Üst kat düzgün kesme taşla yapılmıştır, daha önceki bölümler basit taş örgü biçimindedir. 

Çan kulesi

Kilisenin kuzey kısmında, üzeri kare ayaklar üzerine oturtulmuş çan kulesi bulunur. 

Meryem Ana Kilisesi:

Burcun doğusunda Meryem Ana adına yapılış tarihi bilinmeyen küçük bir kilise daha bulunmaktadır.

Süryani Kadim Okulu:

Kırklar Kilisesindeki Süryani Kadim Okulu, 1919 yılında kapatılınca, bu okul Mor Mihail kilisesine dahil olup şimdi yeni Mor Mihail kilisesi olarak kullanılan müştemilata taşınmıştır.

Okul, burada 1928 yılına kadar öğretime devam etmiştir.

Şehirden uzak olan Mor Mihail kilisesine ulaşımın zorluğu ve cemaatin giderek azalması sonucunda, okul binası kiliseye çevrilerek günlük ibadet, Mor Mihail adını alan bu yeni kilisede sürdürülmektedir.

 

 

MARDİN OLGUNLAŞMA ENSTİTÜSÜ

Mardin kalesi eteğindeki 700 yıllık Muzafferiye Medresesinin kalıntılarının üzerine 11 Mayıs 1892 tarihinde Mekteb-i Rüştiye olarak, iki blok halinde inşa edilmiştir. 

Artuklu daŞar Mahallesi 240 Kışla Sokak adresindedir. 

Bina daha sonra 2010 yılından itibaren Mardin Olgunlaşma Enstitüsüne dönüştürülmüştür. 

Giriş kapısının üzerinde yer alan sülüs kitabede, 1900-1901 tarihli Temmuz ayında açılış yapıldığı belirtilir. 

Mimari açıdan dikkat çeken bina, inşa edildiği dönemden bu yana okul olarak kullanılıyor.

Bina iki katlı  ve düzgün kesme taş işçiliğine sahip kentin önemli mimari eserlerindendir. 

Burada, telkâri, taş oymacılığı, ahşap işleme sanatı gibi birçok konuda eğitim veriliyor.

Başlı başına bir eser olan tarihi yapı, tamamen taştan inşa edilmiş, kemerli pencerelerle aydınlatılmıştır.

En son 2012 yılında onarılmıştır ve özgünlüğünü büyük ölçüde muhafaza eder.

Sonuç: Şehrin yüksek bir kesiminde, hakim bir noktada konumlanan enstitü, her sene binlerce yerli ve yabancı turistin uğrak yeri haline gelmiştir. Siz de gidip bu güzelliği görmelisiniz. 

 

 

MOR BEHNAM VE KIZ KARDEŞİ SARO KİLİSESİ-KIRKLAR KİLİSESİ

Yeri:

Kilise, Süryani Ortodokslara aittir ve Hıristiyanların en çok bulundukları Mardin il merkezinde Şar Mahallesindedir.

 

Ne zaman-Kim tarafından yaptırılmıştır

1170 yılında, Mardin’de hükmeden Artukoğlu hükümdarlarından Timurtaşoğlu Gazi Necmeddin Lebi tarafından, Süryanilerin Metropolitlik merkezi olan “Kırk Şehit Kilisesi” (Şu anda Müftülük merkezi olup Şehidiye Camisi olarak da bilinir) ve Mor Tuma kiliseleri camiye çevrilince: Kırk Şehitten gelme olan Kırklar Kilisesinin ismi Mor Behnam ve Kızkardeşi Saro kilisesine ilaveten verilmiştir.

Halk arasında Kırklar kilisesi olarak tanınır.

Ayrıca, yine 1170 yılında Kırk şehitlere ait kemikler, bu kiliseye getirilmiştir.

40 lar efsanesi:

Kilisenin adının değişmesine neden olan olay şöyledir:

Bir zamanlar bu bölgede yaşayan Mor Behnam adlı bir prens ve Saro adlı kız kardeşi, Hıristiyanlığı kabul eder. Ancak dönemin yönetimi (babaları olan Kral) Hıristiyanlığa karşıdır. Mor Behnam ve Saro, inançlarından vazgeçmezler ve bu yüzden öldürülürler. 

Ardından 40 Hıristiyan keşiş, bu iki kardeşin anısını yaşatmak, onların inancını sürdürmek için Mardin civarına gelir. Keşişler burada dua eder, ibadet eder ve halka yardım ederler. Ancak Hıristiyan oldukları için onlar da dönemin yönetimi tarafından öldürülür.

“Sözü edilen 40 iman şehidi, İmparator Licinius (308-324) tarafından, donmaları amacıyla soğuk su ile dolu bir havuza atılırlar. Bu 40 kişiden biri dayanamayıp, havuzun yakınındaki hamama girince, geride kalan 39 kişinin gösterdiği inanç sağlamlığı karşısında iman eden Romalı bir asker, ondan boşalan yeri doldurur”

Kilisenin duvarlarında bu tarihi olayı betimleyen birçok portre ve tablo vardır. Kilisenin altı kısmında eski bir mezar odası bulunur, bu da efsanenin köklerine işaret eder. Ayrıca, 40 sayısı, birçok kültürde kutsal kabul edilir. Burada da sabır, iman ve toplu fedakarlık simgesidir. Süryani halkı, bu kilisenin içinde hala o kırk azizin ruhlarının var olduğuna, ibadet edenleri koruduklarına inanır.

Kim yaptırmıştır:

Aziz (Mor) Benham’ın kız kardeşi adına 6’ncı yüzyılın ortasında yaptırmıştır. Ancak yapıda bugüne kadar gelen Şemsilere ait bölüm, yapının daha eskilere gidebileceğine ilişkin işaretler vermektedir. Bir taraftan da kilisede Şemsilere ait yani güneşe tapanlara ait bir bölüm bulunmadığı söylenmektedir. 

Mimari özellikleri:

Mihrapları, 400 yıllık ahşap kapıları, 1500 yıllık kök boya ile yapılmış baskı perdeleri en önemli özellikleridir.

Ayrıca içinde çan kulesi, evi ve adeta dantel gibi işlenmiş taş oymacılığı örneklerinin yer aldığı divanın bulunduğu geniş bir avlusu vardır.

Kilisenin önemi ve Metropolitlik safahatı:

Kilisede 1230 yılından kalma bir İncil bulunur.

Aynı zamanda Mardin Metropolitlik kilisesidir. Türkiye’de (İstanbul Metropolitliği hariç) bütün Süryanilerin metropolitliği olarak faaliyet göstermekte ve direkt olarak Şam Patrikliğine bağlıdır.

Patrik ve Metropolitlerin ikamet ettikleri yer önceleri Kırklar kilisesinin avlusunda bulunan, tavanları kesme taşlarla örülmüş olan adalardı. Ancak daha sonraki yıllarda, Patrik II. Yakup döneminde, metropolitlik odasının üzerinde yeni bir patriklik merkezi yaptırıldı.

Kırklar kilisesi, 1923 tarihinden sonra Mardin’e gelen Süryani Kadim Patrikliğinin, ruhani ve idari işlerinin görüldüğü yer oldu. Bu çerçevede, kilisenin avlusunda patriklerin ve metropolitlerin oturdukları, üzeri kesme taşlarla örtülü olan mekan yaptırıldı.

1932 yılında Patrik III. İlyas Şakir’in Hindistan’daki Süryanileri ziyareti sırasında vefat etmesi ile Humus Metropoliti olan Metropolit Efrem Barsavm patriklik makamına getirildi. Yeni patriğin Irak uyruklu olmasından dolayı, patriklik merkezi Kutsal Sinot kararıyla Suriye’nin Humus şehrine nakledildi.

Ayrıca yine kilisede: kırk şehidin ve şehit Mor Behnam ve Kız kardeşi Saro’nun şehitlik macerasını belirten: eni 3 metre, boyu 2 metre olan büyük bir tablo vardır.

Tablonun sağ köşesinde Süryanice olarak kilisenin Musullu Patrik II. Gevargis döneminde (MS 1687-1708) ve Metropolis Abdullahat’ın riyasetindeki günlerde yapıldığı yazılıdır.

 

Kilisenin mimari özellikleri;

Yüzlerce yıldır ayakta duran ibadethane, kesme taştan yapılmıştır. Zarif bir çan kulesine sahiptir ve halen ibadete açıktır. Şehirdeki diğer kiliselerin aksine, sürekli açık olduğu için, yerli-yabancı turistler, rehber eşliğinde gezebilirler.

 

Okul kilisesi:

Kırklar kilisesinin güneydoğusunda, sağlam bir yapıya sahip küçük bir kilise mevcuttur. Bu bölüm Okul kilisesidir.

Bu kilisenin hangi tarihte ve ne amaçla yapıldığı bilinmez. Ancak 1925 yılında kilisenin kuzey nefiyle beraber yapıldığı kiliseye ait İncilin tarihçesine kaydedilmiştir.

Okul, 1799 yılında açılmış ve 1928 yılına kadar faaliyetini sürdürmüştür. Okul: ilk, orta ve lise olmak üzere üç bölümden oluşuyordu. Her bölüm de üç sınıftan ibaretti. Okulda: Süryanice, Arapça, Türkçe ve İngilizce dersleri veriliyordu.

Okul, 1919 yılında bilinmeyen nedenlerden dolayı Kırklar kilisesinden taşınıp Mor Mihail kilisesinin ilkokuluna yerleştirildi.

Okul 1928 yılında Metropolit Mor Ivennis Hanna Gandor’un talebi üzerine kapatıldı.

ŞEHİDİYE MEDRESESİ VE CAMİİ

Yeri:

Medrese Şehideyi Mahallesinde, ana caddenin güneyinde, tarihi PTT binasının karşısındadır. Anayola bitişik olan yolun güneyindedir. 

 

Özelliği:

Kuzey cephesinin dış duvarında Hıristiyanlıkla ilgili bazı semboller ve yapılış tarzına dayanılarak bu cami ve/veya medresenin kiliseden camiye çevrilme olduğu ileri sürülmektedir.

Yapının yapımına başlandığında şehit mezarlarının bulunması sonucu Şehidiye ismini almıştır. 

 

Kim-ne zaman yaptırmıştır

13’ncu yüzyılın başlarında, Artuklu Sultanı Melik Nasreddin Artuk Aslan (1200-1239) tarafından yaptırılmıştır. 

Medresenin taç kapısındaki vakfiyesinde, Melik Nasuriddin Artuk Aslan’ın oğlu Melik El Said’in de (1239-1260) adı geçmektedir. Muhtemelen medresenin inşasını babası başlatmış, oğlu bitirip vakfiyesini kurmuştur. 

 

Mimari özellikleri:

Eğimli bir alanda kurulduğundan dolayı medresenin kuzey cephesi toprağa gömülüdür. 

Caddeden de bakıldığında, çevresindeki yoğunluk yüzünden, yapının sadece zarif işlemeli minaresi görülür. 

Medrese birçok değişiklik geçirmiş ve son yıllarda onarım ve eklemelere maruz kalmıştır. 

Hatta kaynaklara göre caminin doğu tarafı, bilinmeyen bir tarihte yıkılmıştır. Fakat aslına uygun olmayacak şekilde yeniden inşa edilmiştir. Batı tarafı da uzun süre harap kalmıştır. Yakın tarihte buraya yapılan iki oda, okul olarak kullanılmıştır. 

Arsanın geri kalan kısımları satılmış, üzerine kahvehane, dükkanlar yapılmıştır. 

Vakfiyeye göre, medresede: türbe, şehitlik ve minare bulunmaktadır. 

Yapının girişi ana portalden sağlanmakta ve beşik tonozla örtülü koridordan avluya geçiş yer almaktadır. Karşılıklı ve koridoru dik olarak kesen hücrelerin yer aldığı yapıda, hücreler eğitim merkezi olarak kullanılmıştır. 

Evet, 80 hücreli olarak inşa edilmiş olan medrese, enlemesine düzenlenmiş ve iki katlıdır.

Hücre sayısından dolayı, seksen anlamına gelen, “Semain Medresesi” olarak da adlandırılır.

Ancak söz konusu bu hücrelerden ancak birkaçı günümüze kadar ulaşmıştır.

Bu yüzden dolayı da yapı, medreseden ziyade cami olarak kabul görmektedir. 

Yapıda kireçtaşı dışında kesme taş ve kaba yontu taş kullanılmıştır. 

Erken Cumhuriyet döneminde, taç kapısının önüne bir istinat duvarı yapılmış, kot, yol seviyesine getirilerek alan düzleştirilip parka dönüştürülmüştür. Öte yandan, 1932 yılında yapılan gözlemlere göre, burası eski bir mezarlık alanıdır. Medresenin haziresi ve şehitlik buradadır. 2015 yılında günümüzde lokanta olan eski parkın ihracatını gerçekleştiren istinat duvarının doğu bölümü yıkılmış olup, içindeki mezar kalıntıları, duvar tekrar örülene kadar görülüyordu. Şikayetler sonucu, 2016 yılının Mayıs ayında, duvar yeniden örülmüştür. 

2004 yılındaki restorasyon projesinde, mevcut parkın kotası düşürülerek eski haline getirilmesi planlanmıştır. Ancak altı mezarlık olan parkı, lokanta olarak işletenler, bunu kabul etmemişlerdir. Medresenin mevcut vaziyet planı olduğu gibi korunmuştur. 

Minaresi

Medresenin camisi, vakfiyesinde belirtildiği gibi minareli olarak yapılmasına rağmen, bilinmeyen bir dönemde minare deprem sonucu yıkılmıştır. 

Bugün görülen, aşağıdan yukarıya doğru çıkılarak iskelesiz ve helezonik olarak inşa edilmiş olan günümüzdeki iki şerefeli minaresi de 1916/1917 yılında yapılmıştır. Çünkü önceki minare yıkılmıştır. 

Minare bir Ermeni mimar Serkis Lole tarafından özenle tasarlanarak yapılmıştır. Ermeni Katolik olan mimarbaşı, aynı zamanda belediyenin resmi mimarıdır. 

 

Türbe:

Günümüzde sağlamdır. Medresenin kurucusu Melik Mansur Artuk Aslan’a aittir. Medrese hücrelerinin doğu bölümünün güney köşesindeki türbe odası, 1925 yılına kadar işlevini korumuştur. Ancak bu tarihte, dönemin valisi Tevfik Hadi Baysal tarafından, türbedeki sandukalar kaldırtılmış, bu oda boşaltılmıştır. Bu tarihten itibaren, burası medresenin herhangi bir hücresi olarak kalmıştır. Bu yüzden, birçok kişi mekanın türbesi olduğunun farkında değildir. 

 

Bulunduğu mahalleye adını vermesi:

Bulunduğu mahalleye de adını veren medresenin, bu adla adlandırılması hakkında çeşitli görüşler vardır.

Birincisi: medresenin inşası esnasında buradan birkaç şehit mezarının çıkması, ikincisi ise, Artuk Aslan’ın yardımcıları olan Nizameddin Alpkuş ve kölesi Lulu’nun, Sultan tarafından öldürülmeleri üzerine, cami yapılmadan önce, caminin inşa edileceği arsaya gömülmüş olmalarıdır.

 

Günümüz

80 hücreli olarak anılan medresenin, bugün doğu bölümündeki iki katlı olan 20 hücrelik bölümü ayaktadır. Bu şeklin, batı kanadında da bir dönemin kapsamı kabul edilir. Çünkü güney revaklı kanat, 20’nci yüzyıl başında eklenmiştir. 

Gelelim günümüze, medrese günümüzde cami olarak kullanılmaktadır. 

 

MERYEM ANA KİLİSESİ VE PATRİKHANESİ-MARDİN MÜZESİ

Artuklu ilçesi, Şar Mahallesi, 1’nci cadde üzerinde, Cumhuriyet meydanındadır.

1895 yılında Patrik Antuan Semheri taraıfndan inşa edilen kutsal mekan, Süryani Katolik ibadethanesidir.

Özenle işlenmiş kabartmalara ve zarif bir çan kulesine sahiptir.

Meryem Ana kilisesi ve Patrikhanesi, yakın tarihte 1986 yılında Antakya Patriği İgnatios Antuhan Semheri tarafından yenilenmiştir.

Patriğin oturma yeri ile İncil vaaz yeri, üzüm salkımlı motiflerle süslenmiştir. Eski Patrikhane binasının bir kısmı, Mardin’de ana caddenin 1914-1915 yılları arasında Almanların demirden yapılmış tekerlekli arabalarının geçebilmesi için yapılan yol genişletme çalışmalarında yıkılmıştır. 1958 yılında ana cadde genişletilip Cumhuriyet Alanı ve yol, bugünkü haline gelmiştir. 

1988 yılında Kültür Bakanlığına devredilen patrikhane, restore edilmiştir. Yapı, günümüzde hem ibadet hem de ziyaret amaçlı kullanılmaktadır. 

 

ŞEYH ÇABUK CAMİSİ

Artuklu Çabuk Mahallesindedir. 

1170 yılında Mor Yusuf Kilisesi iken camiye dönüştürüldüğü söylenmektedir. 

Yapının girişinde bulunan zaviye benzeri yapı, 15’nci yüzyılda önemli rol oynayan tekke öğesini akla getirdiğinden, Akkoyunlu döneminde yapılmış olma ihtimali de söz konusudur. 

Kesme taştan yapılmış caminin taştan, kısa boylu bir minaresi vardır.

Avlu denilen bahçe duvarları ile oldukça geniş bir alana yapılan cami, enine yapılan bir plan vermektedir. 

Caminin yanında zarif bir minaresi bulunur. Silindir şeklindeki minarenin üzerindeki yazıya göre, Şeyh Çabuk Camiinin minaresi 1969 yılında Mardinli bir hayırsever tarafından yaptırılmıştır. 

Peygamberimiz Hz Muhammed’in habercisi Abdullah bin Enes’in (Lakabı Şeyh Çabuk) mezarı bu camidedir. Abdullah Enes el Cüneyhi,  hızlı haber taşıdığı için halk onu Şeyh Çabuk ismiyle anılmıştır. 

Hz Ömer’in halifeliği döneminde İslamiyeti tebliğ için Mardin şehrine gelmiştir. Mardin’de bulunan Yakubiler veya bilinen ismiyle Süryaniler’e davet mektubu iletmek üzere bölgeye gelmiş ve vefat etmiş, vefat ettiği yere defnedilen Şeyh Çabuk, makamı etrafına rivayete göre Artukoğulları, diğer bir rivayete göre de Osmanlılar döneminde bir cami yaptırılmıştır. 

Kabir, düz mermerden yapılmıştır. Bitişiğinde hanımların namaz kıldığı yerin kapısı ana caddeye açılıyor. 

Şeyh Çabuk Camii, göz dolduran, özenli bir mimariye sahiptir ve günümüzde ibadete açıktır.

MOR ŞİMUNİ KİLİSESİ VE MANASTIRI

Yeri:

Teker mahallesinde, Mardin surlarının dışında yapılmıştır.

Şehrin surların dışına yapılması ve surların tahrip olmasıyla, kilise de şehrin ortasında kalmıştır.

 

Önemi:

Süryani Ortodoks cemaatine aittir. Üst kattaki avlusundan, Mardin ovasının muhteşem manzarası izlenmektedir. 

 

Kilisenin ismi hakkındaki öykü

Kilise ismini: Tanrıya olan inancından vazgeçmediği için, 7 çocuğu ile birlikte öldürülen ve daha sonra azize ilan edilen Mor Şimuni’den almıştır. Bir azizeye ithaf edilen tek kilisedir. 

Evet kiliseye adını veren Mort Şmuni’nin öyküsü ayrıntılı olarak şöyledir. Kral Seleukus öldüğünde, kötü ve kibirli bir insan olan oğlu Antiyakus Epifanes tahta geçer. Başa geçer geçmez de, Oniyas’ı başkahinlikten alıp, Oniyas’ın kardeşi Yason’u başkahinliğe getirir. Yason, krala başkahin ünvanı kendisine verilirse, yılda 3.660 talant ödeyeceğini söylemiştir. Bu nedenle kral onu başkahin ve ulusun önderi olarak tayin eder.

Yason, yasaları çiğneyerek, ulusun yaşam biçimini ve yönetimini öğlesine değiştirir ki, yalnızca tapınak hizmetleri ortadan kaldırmakla kalmaz, ülkenin tam ortasında öğrencilerin çırılçıplak çalıştıkları bir spor okulu kurar. Yapılanlar yüzünden Tanrının adaleti gazaba gelir. Kral buyruklarıyla halkın yasaya bağlılığını yok edemediğini ve tüm tehditlere rağmen, cezalarının halk tarafından umursanmadığını görür. İşkencelerini arttırır ve halkı yasaya uygun olmayan yemekleri yemeye zorlar.

Kral Epifanes’in amacı, hükümdarı olduğu coğrafyanın sınırlarını daha da genişletmektir. Pers ülkesinin ve diğer ülkelerin kralları, ona boğun eğerler. Bu başarılar karşısında gurura kapılan Epifanes, kendi adına paralar, sikkeler bastırır ve kedini ilah ilan eder. Heykeller yaptırarak herkesin onlara tapınmasını emreder. Ayrıca Asi Nehrinin üzerinde inşa ettirdiği Antakya’yı da Tanrının Şehri olarak adlandırır.

Mor Şmuni Yahudilerin Makboye aşiretindendir. MÖ 2. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamıştır. Takva yolunda yetişmiştir. Sabırlı, cesur ve bilgi bir kadındır. Şalum isminde biriyle evlenmiş, 7 erkek çocuğu dünyaya getirmiştir. Eşini ne zaman kaybettiği bilinmemektedir. Bilinen çocuklarını çok iyi yetiştirdiği, onlara Tanrı inancını, sevgisini, korkusunu ve dinin bütün özelliklerini aşıladığıdır. 

Sağlam bir eğitim alan çocukları, Kral Epifanes’in tehditlerine boyun eğmezler. Kral Epifanes, Kudüs’ten ayrılmadan önce yerine bıraktığı Filkes’e Mort Şmuni ve 7 çocuğu hakkında ihbarda bulunur. Filkes de hepsini tutuklayarak, Kral’a teslim eder. Kral’ın  baskı ve işkencelerine karşı koyan 7 kardeş ve annelerinin yürekli çıkışları, öykünün esas temasını oluşturur. 

Evet, öykünün sonunda Mort Şmuni, oğulları ve öğretmenleri bilgi Eli’ozor inançları nedeniyle işkence görerek öldürülmüşlerdir. 

Yapılış tarihi:

Kilisenin yapılış tarihi kesin olarak bilinmiyor. Ancak yapılış tarzı Kırklar Kilisesinin yapısında bulunan sancak kemerli sütunlarla aynı olup, 6’ncı yüzyıldan kaldığı düşünülüyor.

MS 1125 yılında Mardin Metropoliti Yuhanna tarafından yenilenmiştir. Kilise yakın dönemde iki defa onarım görmüştür.

 

Mimari özellikleri:

Giriş kapısı kuzey cephedendir. Bu kapıdan birinci katta kademeli bir terasa girilmektedir. Terasın doğusunda mezarlık alanı bulunur.

Mezarlığın yanındaki duvarda, kare bir kitabe vardır. 

Birkaç basamakla daha alt kademedeki terasa geçilir. Bu terasın batısında, zikzak kesitli, yuvarlak sivri kemerli bir eyvan ve eyvanın iki yanında bitkisel bezemeli üç kademeli basık kemer açıklıklı girişi bulunan mekanlar yer almaktadır. 

Eyvanın içinde, iki yanında melek tasviri bulunan damla motifi içinde kitabe bulunmaktadır. 

Terastan merdivenlerle zemin katta avluya inilir. Avlunun kuzeyi, doğusu ve batısı mekanlarla çevrilidir. Avluda, özellikle batı cephede revaklı alanın arkasında eğitim hücreleri bulunur. 

Doğu kanatta kilise yapısı vardır. 

Yapı, doğu-batı doğrultuda üç nefli üç apsisten oluşmaktadır. Ortadaki ana apsiste, ahşaptan oyma tekniğiyle yapılmış bir mihrap bulunur. 

Kuzey cephede revak sırasının arkasında müştemilat mekanları vardır. 

Avlu duvarlarının içinde azizlerin mezarları yerleştirilmiştir. 

Mardin’de imal edilen dövme demir parçaları ve iri çivilerle kaplı ceviz kapıları ve ayin sunağı görülmeye değerdir. 

 

Revaklar:

Kiliseye ayrı bir güzellik katan, kilisenin bütünlüğünü oluşturan saçak kemerli ve sütunlu revaklar, kuzey ve batı yönünde olup, 300 metrekarelik bir avlu içindedir. 

 

Medrese:

Batıdaki revakların arkasındaki bölümde bir divanhane/salon ve iki oda bulunmaktadır. 

Bu bölümün, kiliselerde bulunan ve dini eğitim-öğretimin verildiği bölüm olduğu bilinmektedir. 

Medresenin kapısı üzerinde 10 satırdan oluşan ve Süryanicenin Estrangeli hattıyla yazılmış bir kitabe dikkati çeker.

Kitabenin ilk satırı yıprandığı için okunamamıştır. Kitabede şunlar yazılıdır.

“MS 1796 başımıza gelen tüm olayları bu taşa yazmamızın nedeni, sizlere bildirmek içindir. Bu olaylar, Mayıs ayından başlayarak ………… ayına kadar devam etmiştir. Bu dönem içerisinde şehir büyük bir sıkıntıda kalmış, şehrin kapıları kapanmış ve kimseye giriş-çıkış izni verilmemiştir. …………………… saldırıları yüzünden fakirlere ekmek bulunamamış, herkes nohudun ve etin kilosunu 7 kuruştan (fils) satın alıyormuş. Keçi ciğerinin dahi 10 kuruştan alıcı bulduğu o dönemde halk bu pahalılığa karşın almak istediklerini bulmakta zorlanıyormuş.”

Evet, burada dini eğitim yanı sıra genel eğitim ve öğretim de verilmekteydi.

Daha sonraki yıllarda bu yapının üzerinde dış görünüşü oldukça güzel olan bir divanhane yapılmıştır.

Bu bölümün MS 1883 yılında Moran Mor İğnatiyos Patrik III. Petros döneminde yapıldığı divanhane kapısı üzerindeki Süryanice yazıda yazılıdır.

Bu divanhanenin bazı metropolitler tarafından mesken olarak kullanıldığı bilinmektedir.

Kilisenin avlu duvarları içinde azizlerin mezarları yerleştirilmiştir. 

Çan kulesi

Yapının güneydoğu köşesinde üzerinde kitabe bulunan çan kulesi vardır. Çan kulesi, 1910 yılında mimarbaşı Cabare Kandura tarafından yapılmıştır. Çan kulesinin üzerinde Arapça şu ifade yer alır: “25 Mayıs 1910 tarihinde Patrik 2. Abdullah temel taşını atmış ve Musullu Metropolit Tuma (Kassir) Efendi zamanında yapılmıştır.”

Yukarıdaki yazıta benzer, Çan kulesinin batısında dört satırdan oluşan bir Süryanice-Gerşuni kitabe daha mevcuttur. Kitabe aynı konuyu teyit etmektedir. 

Evet bu çan kulesi, Mardin kiliseleri içindeki en güzel çan kulesidir.

 

Mezarlık:

Geleneksel olarak tüm Süryani kiliselerinin avlularında mezarlıklar bulunur. Kilisedeki mezarlık üç bölümden oluşur. 

Avludaki mezarlıkta, taş motifleriyle işlenmiş eski mezarlar bulunmaktadır.

Kilisenin dış kapısının girişinin solunda özel bir mezarlık bölümü vardır. Kilisenin kuzeyindedir ve kilisenin damıyla bitişiktir. Buraya kilisenin ikinci avlusu da denir. Burada da taş motifleriyle yapılmış güzel mezarlar vardır. 

Kilisenin doğusunda ve kilise müştemilatı dışında kalan eski mezarlık bulunur. Bu mezarlığın çevresinde 2000 yılında Kültür Bakanlığınca kesme taşlarla 1.5 metre yüksekliğinde bir duvar örülmüştür. 

 

Günümüz:

Halen ara sıra kullanılmaktadır. Burayı ziyaret ederseniz, görülmeye değer eserler şunlardır: Ceviz ağacından yapılmış, kakmalı nakışlarla bezeli ve tarihi nitelik taşıyan Mezbah Kapıları, Azizelere ait tablolar ve basmacılık sanatıyla yapılmış perdeler, gümüşten yapılmış kandiller, haçlar ve kiliselerde kullanılan diğer gereçler, kiliseye eşsiz bir güzellik katan, ahşaptan yapılmış kduşkudşinler, ceviz ağacından yapılmış ve Mardin’in yerel sanatını yansıtan dövme demir parçaları ve iri çivilerle kaplanmış dış kapılar.